Nguồn: Katsuji Nakazawa, “Why has Iran not disrupted Xi Jinping’s focus on his military?,” Nikkei Asia, 02/04/2026

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng (nghiencuuquocte.org)

Một nhân vật cánh tả thời thập niên 1930 – người từng học y khoa ở Nhựt Bổn – sẽ giúp giải thích nỗi ám ảnh của Tập về lòng trung thành trong những năm 2020.

Cuộc chiến ở Ba Tư đã bước sang tháng thứ hai. Sự kiện nổ ra vào ngày 28/02, khi Mỹ và Do Thái tấn công Tehran cùng nhiều mục tiêu khác bằng những trận mưa hỏa tiễn. Cuộc chiến nhanh chóng bao trùm phần lớn Trung Đông khi Ba Tư đáp trả tương xứng.

Cuộc chiến cùng hành động đóng cửa Eo biển Hormuz để trả đũa của Iran đã đẩy nền kinh tế toàn cầu vào tình trạng hỗn loạn. Eo biển này là tuyến đường thủy trọng yếu đối với phần lớn lượng dầu nhập cảng của Á châu, và Trung Hoa, quốc gia nhập cảng dầu thô lớn nhất thế giới, đang cảm nhận rõ tác động.

Nhưng trong lúc sự chú ý toàn cầu đổ dồn vào Trung Đông, việc kiểm soát lực lượng quân đội hùng mạnh của Trung Hoa vẫn là mối quan tâm chính trị hàng đầu của nhân vật lãnh đạo tối cao Tập Cận Bình, khi ông hướng tới việc kéo dài thời gian cầm quyền của mình tại kỳ đại hội toàn quốc tiếp theo của Đảng Cộng sản Trung Hoa vào năm 2027.

Chỉ một tuần sau khi chiến tranh Trung Đông nổ ra, Chủ tịch nước kiêm Tổng Bí thư Trung Hoa Tập Cận Bình đã thả một “quả bom” xuống quân đội của mình.

Cụ thể, vào ngày 07/03/2026, ông đã có bài phát biểu tại một phiên họp toàn thể của các đại biểu đến từ Quân Giải phóng Nhân dân và Lực lượng Cảnh sát Vũ trang Nhân dân. Bài phát biểu diễn ra trong kỳ họp thường niên của Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc, tức Quốc hội Trung Hoa, tại Bắc Kinh.

Trong bức ảnh do Tân Hoa Xã công bố, Tập Cận Bình đang thả “quả bom” của mình xuống Quân Giải phóng Nhân dân và Lực lượng Cảnh sát Vũ trang Nhân dân tại Bắc Kinh vào ngày 07/03. © Tân Hoa Xã/AP

Bài phát biểu phản ánh cảm giác khủng hoảng của Tập. Chủ tịch nước kiêm Tổng Bí thư cũng đồng thời là Tổng Tư lệnh của Quân Giải phóng Nhân dân, thông qua chức vụ Chủ tịch Quân ủy Trung ương.

Cụm từ khóa mà ông xử dụng trong bài phát biểu là nhị tâm (er xin), dịch theo nghĩa đen là “hai lòng”, nhưng còn mang ý chỉ sự bất trung.

Trong tiếng Hán cổ, nhị tâm cũng được dùng trong bối cảnh quan hệ chủ-tớ giữa các chúa công và chư hầu.

Bằng cách xử dụng từ ngữ này, Tập ngầm thừa nhận rằng vẫn còn những vị tướng và sĩ quan bất trung trong quân đội.

Trong một lời cảnh báo đanh thép gửi tới họ, ông khẳng định “Không có chỗ trong quân đội cho những kẻ không trung thành với Đảng Cộng sản Trung Hoa, và cũng không có nơi ẩn náu cho các phần tử tham nhũng.” Ông nói thêm: cuộc chiến chống tham nhũng phải được thúc đẩy một cách kiên quyết.

Lời cảnh báo được đưa ra dù Tập đã tập trung quyền lực chính trị – bao gồm cả quyền lực bên trong Quân Giải phóng Nhân dân – vào tay mình. Việc Tập cảm thấy bắt buộc phải đưa ra một thông điệp như vậy cho thấy rõ ràng ông đang lo lắng thái quá và đang chật vật kiểm soát Quân Giải phóng Nhân dân ngay cả sau chiến dịch thanh trừng tham nhũng kéo dài trong quân đội.

Dưới sự kiểm soát chặt chẽ của Đảng Cộng sản, Trung Hoa là một chế độ độc tài. Vì sứ mệnh lớn nhất của Quân Giải phóng Nhân dân là bảo vệ sự cai trị của Đảng Cộng sản Trung Hoa, nên việc quân đội phải trung thành với đ Đảng Cộng sản Trung Hoa cũng là lẽ tự nhiên.

Xét đến quan hệ Đảng Cộng sản-quân đội này, gần như không có khả năng xảy ra một cuộc đảo chính. Vậy thì tại sao Tập lại thấy cần thiết phải cảnh báo quân đội về sự bất trung?

Trương Hựu Hiệp, cựu tướng của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Hoa, tham dự lễ bế mạc Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh vào ngày 11/03/2025. (Ảnh của Tomoki Mera)

Bởi khi Tập nhắc đến sự trung thành với Đảng Cộng sản Trung Hoa, thực chất ông đang ám chỉ sự trung thành với chính ông, “nhân vật cốt lõi” của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Hoa.

Phát biểu ngày 07/03 của Tập có nghĩa là những kẻ mà ông cho là bất trung với Đảng Cộng sản Trung Hoa – với chính Tập – đều là “các phần tử tham nhũng” và sẽ là đích nhắm của chiến dịch chống tham nhũng và thanh trừng khốc liệt của ông. Trong khi đó, tham nhũng liên quan đến tiền bạc bất chính có lẽ ít quan trọng hơn đối với ông.

Lời cảnh báo chống lại sự bất trung của Tập hẳn đã nhắc nhở các quan chức cấp cao của Quân Giải phóng Nhân dân về Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương kiêm Ủy viên Bộ Chính trị Trương Hựu Hiệp, người vừa bị thanh trừng hồi đầu năm nay. Trước đó, Tập từng giúp đưa Trương trở thành sĩ quan cấp cao nhất của Quân Giải phóng Nhân dân.

Tập và Trương đều là “hồng nhị đại” (thế hệ Cộng sản thứ hai), tức con cái của các quan chức lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Hoa thời kỳ cách mạng, và còn là người quen cũ. Trương lớn hơn Tập ba tuổi và từ lâu đã được xem là một trong những đồng minh đáng tin cậy nhất của nhân vật lãnh đạo tối cao.

Cha của Trương Hựu Hiệp, Trương Tông Tốn, là một trong những “khai quốc công thần” của Trung Hoa. Người con trai của ông cũng có kinh nghiệm thực chiến, từng chỉ huy quân đội trong Chiến tranh Trung-Việt năm 1979 và xung đột biên giới Trung-Việt năm 1984. Bên cạnh đó, Trương Tông Tốn và cựu Phó Thủ tướng Tập Trọng Huân – cha của Tập Cận Bình – đều sinh ra ở tỉnh Thiểm Tây và từng là đồng minh của nhau.

Trong lúc thế giới đang xôn xao về cuộc chiến ở Iran, thuật ngữ nhị tâm lại tạo ra một làn sóng bàn tán âm thầm ở Trung Hoa.

Tượng nhà văn Trung Hoa Lỗ Tấn nằm trong khuôn viên Đại học Tohoku ở Sendai, Nhựt Bổn, vào ngày 04/01/2020. Các tác phẩm của Lỗ Tấn hóa ra lại nói lên rất nhiều điều về Trung Hoa thời nay. © AP

Để tìm hiểu về thuật ngữ này, một trí thức Trung Hoa khuyên mọi người nên đọc “Nhị Tâm Tập,” một tập tiểu luận do Lỗ Tấn viết vào những năm 1930. “Tập” ở đây có nghĩa là tuyển tập.

Cuốn sách chứa một số câu có thể hữu ích trong việc hiểu ý nghĩa thực sự của những phát biểu ngày 07/03 của Tập Cận Bình. Lỗ Tấn đã viết một cách mỉa mai về nhị tâm khi trích dẫn bài viết của một chuyên gia phê bình người Đức.

Theo Lỗ Tấn, nếu một người bị xem là hai lòng và ấp ủ những quan điểm riêng của họ, người đó chắc chắn sẽ phải hứng chịu những cuộc tấn công và bức hại khủng khiếp, nhưng cuộc tấn công tồi tệ nhất lại đến từ chính những người thuộc cùng tầng lớp xã hội với họ.

Lỗ Tấn nhận định những kẻ bức hại cùng tầng lớp xã hội này tin rằng những triết gia tự do hai lòng đang thực hiện hành vi nổi loạn “đáng khinh.” Vì lẽ đó, những kẻ bức hại sẽ cố gắng xóa sổ tiếng nói của họ bằng mọi giá.

Lỗ Tấn được xem là cha đẻ của văn học Trung Hoa hiện đại. Khi còn trẻ, ông từng theo học tại Học viện Y khoa Sendai của Nhựt Bổn, nay là Trường Y thuộc Đại học Tohoku, ở Sendai, tỉnh Miyagi.

Sau khi trở về Trung Hoa, Lỗ Tấn chuyển hướng sang văn học và cuối cùng trở thành nhà văn cánh tả hàng đầu của Trung Hoa hiện đại. Một điều thú vị là ông đồng cảm mạnh mẽ đối với Đảng Cộng sản Trung Hoa.

Tập tiểu luận của Lỗ Tấn không chỉ cung cấp những hiểu biết sâu hơn về phát biểu ngày 07/03 của Tập, mà còn về quyết định của quan chức lãnh đạo tối cao trong việc thanh trừng Trương Hựu Hiệp.

Tập và Trương sống trong cùng một tầng lớp xã hội, đó là lý do tại sao Tập tin tưởng Trương và đưa ông trở thành sĩ quan cấp cao nhất của Quân Giải phóng Nhân dân. Nhưng quan hệ đặc biệt, gần như ngang hàng của hai người này cuối cùng lại mang đến tai họa cho Trương.

Tập hiện đã là nhân vật lãnh đạo không có đối thủ của Trung Hoa; ông sẵn sàng loại bỏ các tướng lĩnh nếu cho rằng họ có thể, dù chỉ một chút, bất trung với mình. Nhưng còn có một lý do khác khiến Tập nhắm vào Trương trong giai đoạn cuối của chiến dịch thanh trừng: bởi vì cả hai đều xuất thân từ cùng một tầng lớp xã hội.

Nói cách khác, có một yếu tố cảm xúc giữa Tập và Trương, điển hình là việc Tập xử dụng từ ngữ nhị tâm.

Lời kêu gọi trung thành cũng xuất hiện trong hàng ngũ cảnh sát Trung Hoa. Điều này được thể hiện rõ ràng qua khẩu hiệu được in nổi bật trên một bảng quảng cáo ở lối vào Bộ Công an tại Bắc Kinh, cơ quan giám sát các tổ chức cảnh sát trên toàn Trung Hoa.

Bộ Công an, cơ quan giám sát các tổ chức cảnh sát trên toàn Trung Hoa, có một bảng quảng cáo vang lên khẩu hiệu kêu gọi “trung thành với Đảng Cộng sản Trung Hoa.” Chụp tại Bắc Kinh vào ngày 07/03/2026. (Ảnh của Tomoki Mera)

Khẩu hiệu này bắt đầu bằng lời kêu gọi trung thành với Đảng Cộng sản. Điều này hơi kỳ lạ vì, xét cho cùng, cảnh sát có nhiệm vụ bảo vệ tất cả người dân Trung Hoa bất kể họ thuộc khuynh hướng chính trị nào.

Vụ việc liên quan đến Trương Hựu Hiệp đang diễn ra trong lặng lẽ. Vào ngày 24/01, Bộ Quốc phòng Trung Hoa đã đưa ra một tuyên bố ngắn gọn chính thức thông báo rằng Trương đã bị điều tra vì “nghi ngờ vi phạm kỷ luật và pháp luật nghiêm trọng.” Đây là những từ ngữ thường được xử dụng khi một người đang bị thanh trừng.

Đáng nói là khi Tập cảnh báo Quân Giải phóng Nhân dân về sự bất trung vào ngày 07/03, Trương vẫn nằm trong danh sách các đại biểu tham dự kỳ họp thường niên của Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc, từ ngày 5 đến ngày 12 tháng 3/2026.

Đã hơn hai tháng trôi qua kể từ khi cuộc điều tra về Trương được công bố. Nhưng vẫn không có thông báo chính thức nào được đưa ra về việc ông bị cách chức Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương. Các phương tiện truyền thông tin tức cũng khá im ắng trước câu chuyện của Trương. Và trên công cụ tìm kiếm hàng đầu của Trung Hoa, nếu gõ tên của Trương, bạn sẽ thấy rằng tư cách Ủy viên Bộ Chính trị và chức danh Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương của Trương vẫn không thay đổi.

Tất cả những điều này chứng tỏ rằng các quan chức Trung Hoa đang hành động vô cùng thận trọng.

Tập sẽ không cảm thấy an tâm cho đến khi hình phạt khắc nghiệt đối với Trương được chính thức công bố và tất cả các cơ quan liên quan của Đảng Cộng sản cùng chính phủ bày tỏ sự ủng hộ vững chắc đối với hành động trừng phạt đó.

Katsuji Nakazawa là ký giả và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Đông Kinh. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Hoa và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Hoa. Ông đã nhận Giải Ký giả Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.