Các thông tin về xung đột tại Trung Cận Đông nói chung, và Ba Tư nói riêng, thường xoay quanh các vấn đề dầu mỏ, tên lửa và chương trình nguyên tử. Trong lúc đó, theo nhiều chuyên gia, vấn đề tôn giáo, cụ thể là mối quan hệ giữa hệ phái Hồi giáo Shia và chánh trị, vốn là nền tảng của chế độ Ba Tư từ cuộc Cách mạng Hồi giáo 1979 đến nay, và là một yếu tố căn bản trong cuộc xung đột hiện nay, lại rất ít được nói đến, hoặc thường bị hiểu sai.

Hình ảnh cố lãnh tụ tối cao Ba Tư, Ayatollah Ali Khamenei, với nắm đấm giương cao đặt bên nắm đấm của những người ủng hộ, tại trung tâm Tề Lan, Ba Tư ngày 6/5/2026. AP – Vahid Salemi

Trong những ngày tới sẽ diễn ra một sự kiện đặc biệt, tang lễ của giáo chủ tối cao Ba Tư, Khamenei, bị Mỹ – Do Thái hạ sát vào đầu cuộc can thiệp quân sự. Chế độ Tề Lan muốn biến tang lễ khổng lồ dành cho cố giáo chủ tối cao thành một cơ hội để tái khẳng định tính chánh đáng, giúp chế độ « tái sinh », theo giới quan sát. Liệu chế độ Hồi giáo Ba Tư có thành công trong nỗ lực này ?

Đám tang dự kiến được tổ chức ra sao ?

Hơn 4 tháng sau cái chết của giáo chủ tối cao Khamenei, chế độ Hồi giáo Ba Tư dự kiến tổ chức một đám tang khổng lồ, có thể có sự tham gia của hàng chục triệu người. Đám tang sẽ bắt đầu tại Tề Lan vào ngày thứ Bảy, 04/07, và Chủ Nhật ngày 05/07, với các buổi tụ họp và cầu nguyện. Lễ rước linh cữu sau đó diễn ra trên quãng đường dài 10 cây số, nối liền Quảng trường giáo sĩ Hussein và Quảng trường Azadi. Đô trưởng Ba Tư thông báo chuẩn bị kế hoạch đón tiếp « cuộc tụ họp lớn nhứt trong lịch sử thành phố », với khoảng 20 triệu người tham dự.

Thi hài giáo chủ tối cao sẽ được rước đến thành phố Qom, trung tâm đào tạo các giáo sĩ, được coi là thủ phủ tôn giáo của Ba Tư. Tiếp đó thi hài sẽ được đưa sang Y Lạp Khắc, cụ thể là tới hai thánh địa của hệ phái Hồi giáo Shia là Najaf và Karbala, cũng là nơi có lăng mộ của giáo sĩ đầu tiên của hệ phái (Imam Ali) và giáo sĩ thứ ba (Imam Hussein). Ngày 09/07, tức ngày cuối cùng của lễ tang, thi hài của cố giáo chủ Ali Khamenei sẽ được đưa về quê nhà Mashhad, miền đông, được coi là thành phố linh thiêng nhất của Ba Tư, để an táng tại đền thờ của vị giáo sĩ thứ tám, Reza, là vị Imam duy nhất được chôn cất tại Ba Tư.

Hệ phái Shia và dòng Mười hai Imam

Hệ phái Hồi giáo Shia có nhiều dòng, nhưng dòng Mười hai Imam thường được coi là dòng « chính thống ». Hệ phái Shia thường được đồng nhất với dòng 12 Imam. Đối với người theo hệ phái Shia nói chung, Ali (Imam thứ nhất) cùng các hậu duệ (cũng được gọi là Imam), sinh ra từ cuộc hôn nhân với Fatima, con gái nhà tiên tri Mahomet, được coi là người kế thừa thẩm quyền tôn giáo tối cao và sự am hiểu sâu sắc giáo lý, được Thượng đế ban cho qua dòng dõi Tiên tri.

Phong trào chánh trị-tôn giáo này cổ vũ cho quyền kế vị Nhà tiên tri của Ali ibn Abi Talib và dòng dõi của ông. Linh địa Karbala tại Y Lạp Khắc là nơi có lăng mộ Imam thứ ba (giáo sĩ Hussein). Hồi giáo Shia sau đó phân thành nhiều nhánh. Còn tồn tại đến nay, ngoài dòng 12 Imam, tiêu biểu còn có các phái như Zaydi (phổ biến tại Dã Môn [Yemen]), phái Druze (tại Lê Ba Nộn [Liban], Tư Lợi Á [Syria], Do Thái [Israel]) hay phái Alawi (tại Tư Lợi Á và Lê Ba Nộn).

Theo đức tin của dòng 12 Imam, vị Imam thứ mười hai đã được Thượng đế che giấu, với sứ mệnh sẽ tái xuất vào Ngày Tận thế. Imam này thường được gọi là vị Imam « Ẩn mình » hay vị Imam « được Mong đợi ». Trước cuộc Cách mạng Hồi giáo, tầng lớp giáo sĩ Shia dòng 12 Imam tại Ba Tư không trực tiếp tham gia vào chánh trị. Ngược lại, theo học thuyết « Wilayat al-faqih », tầng lớp giáo sĩ cấp cao có thể trực tiếp điều hành nhà nước.

(trích bài của chuyên gia Laurence Louër đăng tải trên Le Grand Continent). 

Giáo chủ Khamenei là người  thế nào ?

Ali Khamenei, lãnh tụ tối cao Ba Tư qua đời ở tuổi 86, trong các cuộc không kích Do Thái-Mỹ ngày 28/2, là người kế nhiệm giáo chủ tối cao Khomeini từ năm 1989. Ali Khamenei từng được xem là người ôn hòa khi còn làm tổng thống (1981-1989), nhưng dần trở nên cứng rắn hơn khi dựa hẳn vào lực lượng Vệ binh Cách mạng để đàn áp mọi phản kháng.

Từ năm 1989, Ali Khamenei theo đuổi tham vọng biến Ba Tư thành cường quốc khu vực với việc phát triển chương trình nguyên tử đến gần ngưỡng năng lượng nguyên tử dùng cho quân sự, và phát triển « Trục kháng chiến », chống lại các tham vọng của Mỹ và Do Thái tại khu vực, với sự tham gia của lực lượng Chân Chủ Đảng (真主党)(Hezbollah), các nhóm dân quân Shia của Y Lạp Khắc, lực lượng Hồ Tắc (Houthi) vùng biển Hồng Hải, và lực lượng Cáp Mã Tư (Hamas) ở Ba Cơ Tư Thản, tất cả ngoài nhóm Hồ Tắc, đều theo Hệ phái Hồi giáo Shia.

Về đối nội, cố lãnh tụ tối cao Ba Tư được coi là người chủ trương đàn áp tàn bạo các phong trào phản kháng của sinh viên năm 1999, phong trào Xanh ủng hộ ứng cử viên tổng thống Ahmadinejad năm 2009, phong trào biểu tình do giá xăng, năm 2019, lần đầu cắt Internet toàn quốc là vào thời điểm này, và đặc biệt là phong trào « Phụ nữ, Cuộc sống, Tự do », bùng lên sau cái chết của thiếu nữ sắc tộc Kurdistan Mahsa Amini năm 2022. Ngay trước qua khi qua đời, đại giáo chủ đã ra lệnh tiến hành cuộc đàn áp đẫm máu nhất trong lịch sử hiện đại của Ba Tư (cuối 2025 – đầu 2026), khiến ít nhất 7.000 người chết.

Giáo chủ tối cao Ali Khamenei được xem như là người chủ trương chống các giá trị của Tây phương và hạn chế đến cùng các quyền tự do của người dân trong nước. Một điểm đặc biệt được giới chuyên gia chú ý là, xét về mặt tu đạo trong nội bộ tôn giáo, ông Khamenei mới chỉ đạt cấp bậc hodjatoleslam (tức giáo sĩ bậc trung), chứ chưa đủ điều kiện để được phong làm marja-e taqlid (tức bậc cao tăng có thể được phong làm đại giáo chủ). Tuy nhiên, ông Ali Khamenei vẫn được Hội đồng Chuyên gia đưa lên vị trí Lãnh tụ tối cao. Đây là điều khiến một bộ phận đông đảo giáo sĩ theo hệ phái Shia ở Ba Tư và Y Lạp Khắc, không chấp nhận thẩm quyền tôn giáo của Khamenei, bất bình. 

BA ĐÁM TANG KHỔNG LỒ TRONG LỊCH SỬ CHẾ ĐỘ HỒI GIÁO BA TƯ

Đài Pháp France Info, trong bài « Le régime iranien veut transformer les immenses funérailles de l’ayatollah Khamenei en événement refondateur du régime / Chế độ Ba Tư muốn biến tang lễ quy mô lớn của đại giáo chủ Khamenei thành sự kiện tái sinh chế độ », nhấn mạnh, trong lịch sử nước Cộng hòa Hồi giáo Ba Tư, từng có ba đám tang lớn. Thứ nhứt là đám tang Khomeini, giáo chủ tối cao đầu tiên, đám tang tướng Soleimani, lãnh đạo lực lượng Qods của Vệ binh Cách mạng bị Mỹ hạ sát, và đám tang tổng thống Ebrahim Raïssi chết do tai nạn máy bay.

Theo chuyên gia Hajar Ghorbani, đại học Alberta (Gia Nã Đại), với đám tang giáo chủ Khamenei sắp diễn ra, chế độ Hồi giáo, lấy cảm hứng từ ba đám tang trước đây, muốn khẳng định cùng lúc sự kế vị Lãnh tụ Tối cao, khẳng định sức mạnh của mô hình « Hồi giáo kháng chiến », khi mở rộng lễ rước linh cữu sang đến các linh địa của hệ phái Hồi giáo Shia dòng 12 imam tại Y Lạp Khắc (lấy cảm hứng từ đám tang tướng Soleimani), và cuối cùng là hành trình hướng về Mashhad, địa điểm linh thiêng nhất với hệ phái này tại Ba Tư.

Những điểm gì khiến lễ tang này được hy vọng biến thành « cơ hội tái sinh » của chế độ ?

Lễ tang Khamenei mang ý nghĩa chánh trị sâu sắc đối với chế độ. Đây là dịp biểu tượng « vùng lên » của chế độ theo hệ phái Hồi giáo Shia được áp đặt với mọi phương tiện truyền thông, với hình ảnh chính là nắm đấm siết chặt hướng lên cao. Theo chuyên gia nhân học người Pháp, Sabrina Mervin, biểu tượng nắm đấm tay phải giơ cao với chiếc nhẫn vừa là dấu hiệu nhận biết người theo hệ phái Shia với nhau, vừa là một biểu tượng để làm thiêng hóa cuộc cách mạng và chế độ chánh trị hiện hành tại Ba Tư. Truyền thông Ba Tư kể rằng con trai ông, Mojtaba Khamenei — người được phong làm giáo chủ tối cao kế nhiệm — đã chứng kiến thi thể cha mình với nắm đấm siết chặt, cho thấy sự kế thừa  thiêng liêng và tính liên tục của quyền lực.

Theo chuyên gia nghiên cứu Hajar Ghorbani, một số hình ảnh đặt biểu tượng nắm đấm vươn lên giữa đống đổ nát, gắn liền cái chết với tinh thần kháng cự, hơn chỉ là mất mát đơn thuần, trên nền đỏ, màu máu các liệt sĩ, kèm khẩu hiệu « Hãy tìm cách trả thù cho Hussein ». Hussein là vị imam thứ ba của dòng Shia 12 imam, tử trận tại Karbala, Y Lạp Khắc, vào năm 680, sự kiện hoàn tất sự chia tách của hệ phái Shia với hệ phái Sunni. Nỗi đau Karbala giữ vị trí trung tâm trong văn hóa Ba Tư, được tái hiện mạnh mẽ kể từ thập niên 1970 cùng với các phong trào Hồi giáo chánh trị.

Trận Karbala và đức tin của hệ phái Shia

Sự kiện tạo lập nền tảng của Hồi giáo Shia là trận Karbala, tôn vinh sự hy sinh vì chính nghĩa và cái chết tử vì đạo, tương truyền diễn ra ngày 10 tháng Mouharram theo lịch Hồi giáo (năm 680) tại lãnh thổ Y Lạp Khắc hiện nay. Đội quân hùng mạnh của Yazid, đóng đô tại Damas, đối đầu với 72 người đệ tử của Imam Hussein, con trai của Ali và cháu nội Nhà tiên tri. Trong đức tin Shia — đặc biệt là dòng 12 Imam — Hussein được xem là người đã tự nguyện hy sinh để bảo vệ sự công bằng và tính chánh danh của Hồi giáo. Tín đồ tưởng niệm sự kiện này hàng năm vào lễ Ashura (ngày thứ 10 tháng Mouharram) và sau đó là lễ Arbain, 40 ngày sau. Các chuyên gia thần học Shia dòng 12 Imam đã phát triển quan điểm tôn vinh sự tử vì đạo mang tính cứu chuộc tập thể, gắn liền với sự hy sinh này — một sự kiện được diễn giải theo nhiều cách khác nhau, từ lập trường hướng nội (trường phái Nadjaf – Y Lạp Khắc) đến lập trường cách mạng chánh trị (trường phái Khomeini – Ba Tư).

« Ba Tư, hay đúng hơn là chế độ Cộng hòa Hồi giáo Ba Tư hiện nay, có thể nghĩ rằng đã chiến thắng, ngay cả khi chỉ có thể sống sót được, kháng cự được. Nói cách khác, đối với họ, chiến thắng không phải là đánh bại được đối thủ, mà là khi trụ vững trước một cuộc xâm lược phi nghĩa. (…) lập trường tư tưởng này vẫn tiếp tục đang khiến nhiều người trong nhóm trung thành với chế độ ước tính từ 6 triệu cho đến 15 triệu trong tổng số 90 triệu dân (*), tin tưởng rằng đối với Ba Tư, chế độ này là chế độ công bằng nhất mà người ta có thể hy vọng. » (nhà chánh trị học Théo Nencini, Đại học Sciences Po Grenoble, trả lời RFI)

(*) Kết quả thăm dò của nhóm GAMAAN, có trụ sở ở Hà Lan, chuyên về Ba Tư.

Tang lễ của lãnh đạo tối cao Ba Tư được tổ chức muộn do chiến tranh. Tuy nhiên, việc tang lễ này được tổ chức trong giai đoạn để tang của lịch Hồi giáo hệ phái Shia, nằm giữa hai lễ tưởng niệm Ashura và Arbaïn, hai sự kiện cách nhau 40 ngày mang lại thêm một không khí linh thiêng đặc biệt cho lễ tang Khamenei.

Trong xã hội Ba Tư, trong các cộng đồng những người Hồi giáo theo hệ phái Shia, có những quan điểm khác biệt hay đối lập không ?

Chuyên gia Laurence Louër giảng viên Đại học Sciences Po, chuyên viên nghiên cứu tại CERI, tổng biên tập tạp chí « Critique internationale »,  trong một bài viết đáng chú ý về chủ đề này, trên Le Grand Continent (Comment peut-on être chiite ? Doctrines et eschatologie dans l’Iran des ayatollahs), cho biết bản thân học thuyết « Wilayat al-faqih », được giáo chủ tối cao đầu tiên Khomeini, người sáng lập chế độ Hồi giáo Ba Tư năm 1979, áp đặt, cũng bị phản đối ngay trong bản thân giới giáo sĩ Shia dòng 12 imam tại Ba Tư cũng như tại Y Lạp Khắc, quê hương của hệ phái này (xem phần đóng khung bên dưới : « Giáo sĩ Ali al-Sistani ở Y Lạp Khắc, người phản đối học thuyết của lãnh tụ tối cao Ba Tư »). Việc coi tiếng nói của giới giáo sĩ có ý nghĩa quyết định đối với sự vận hành của chế độ, việc giới giáo sĩ điều hành chính quyền, bị nhiều người xem là xử dụng đạo Hồi làm công cụ cho mục tiêu chánh trị.

Bên cạnh đó, dòng 12 imam của hệ phái hồi giáo Shia, mà chế độ Ba Tư lấy làm nền tảng, thực ra chỉ là một dòng trong số nhiều dòng khác của hệ phái Shia. Một số dòng khác theo hệ phái Shia không ủng hộ học thuyết chính thống Wilayat al-faqih của Ba Tư, không công nhận thẩm quyền của giáo chủ tối cao Ba Tư.

Cuộc can thiệp quân sự của Mỹ thời tổng thống Donald Trump, với chánh sách tiền hậu bất nhất, được xem là đã tạo điều kiện cho chế độ độc tài dựa trên tôn giáo ở Ba Tư có thêm sức ảnh hưởng trong xã hội Ba Tư, có lợi nhiều hơn cho thế lực thống trị, tạo điều kiện cho việc siết chặt đàn áp. Tuy nhiên, chuyên gia Hajar Ghorbani nhấn mạnh trong lễ tang khổng lồ sắp diễn ra, không chỉ có lòng sùng kính, mà đường phố cũng là nơi biểu hiện sự phản kháng, sự im lặng, sự tò mò, nỗi sợ hãi, sự thờ ơ, và những thái độ chánh trị khác biệt…. 

Giới quan sát ghi nhận, là ngay tại Ba Tư, sau cái chết của giáo chủ tối cao, không ít người đã xuống đường ăn mừng, xem đây là một cơ hội thay đổi lớn. Chế độ Hồi giáo có xử dụng được đám tang khổng lồ này để tiếp tục truyền thống gắn chặt tôn giáo với chánh trị, đã được Khomenei đặt nền móng, để « tái sinh », hay người vừa qua đời sẽ là giáo chủ tối cao cuối cùng của Ba Tư? Đây là một câu hỏi lớn còn để ngỏ. 

Giáo sĩ Ali al-Sistani ở Y Lạp Khắc, người phản đối học thuyết của lãnh tụ tối cao Ba Tư

« Ông Ali Sistani, sinh trưởng tại Ba Tư, sống tại Najaf từ những năm 1950 và, kể từ thập niên 1990 trở đi, đã là (…) hiện thân cho vị thế thống trị lâu đời của trường phái Najaf (Y Lạp Khắc) trong cộng đồng Shia toàn cầu, và luôn có số lượng tín đồ đông đảo hơn so với các học giả tôn giáo tại Ba Tư, bao gồm lãnh đạo tối cao Ba Tư Ali Khamenei.

(…) Ali Sistani không phải là một giáo sĩ ẩn dật hay đứng ngoài chánh trị. Ngược lại, cũng như đa số các giáo sĩ theo hệ phái Shia, ông tin rằng bản thân có nghĩa vụ lên tiếng về các vấn đề chánh trị, đặc biệt vào những thời điểm khủng hoảng. Tuy nhiên, ông kiên quyết phản đối học thuyết ‘‘Wilayat al-faqih’’ (tức quyền giám hộ xã hội của giáo sĩ – luật gia có thẩm quyền tối cao về luật Hồi giáo, đại diện cho ”vị Imam ẩn dật” [Imam ẩn dật là đức tin cốt lõi của dòng 12 Imam]) », cũng như việc giới giáo sĩ tham gia trực tiếp vào chính quyền. Ali Sistani ủng hộ việc thiết lập một hệ thống dân chủ tại Y Lạp Khắc và đại diện cho một dòng thuộc hệ phái Hồi giáo Shia không bị chánh trị hóa (…), nhưng truyền tải những quan điểm chánh trị rất rõ ràng về việc thế nào là quản trị xã hội tốt theo tinh thần Hồi giáo (…) » (trích bài của chuyên gia Laurence Louër đăng tải trên Le Grand Continent).

Đạo sư Shia Ali al-Sistani, theo dòng 12 Imam hệ phái Shia, đã hội kiến giáo hoàng Francis năm 2021, trong chuyến thăm Y Lạp Khắc của nhà lãnh đạo Công giáo. Theo trang tin độc lập Daraj (có trụ sở tại Liban), được tuần san Courrier International dẫn lại, cuộc gặp được mô tả là « mang tính lịch sử » này đã làm suy yếu « nỗ lực mở rộng ảnh hưởng về chánh trị, tôn giáo và quân sự suốt bốn thập niên qua của Cộng hòa Hồi giáo Ba Tư, với mục tiêu trở thành đại diện hợp pháp duy nhất của người Hồi giáo Shia trên toàn thế giới. »

Giáo hoàng Francis gặp nhà lãnh đạo tôn giáo cao nhứt của người Hồi giáo hệ phái Shia dòng 12 imam tại Y Lạp Khắc, đại giáo chủ Ali al-Sistani, tại thánh địa Najaf, Y Lạp Khắc, vào ngày 06/03/2021. VIA REUTERS – HANDOUT

(Theo RFI)