Nguồn: “China’s world-beating solar industry is in turmoil”, The Economist, 26/05/2026

Biên dịch: Phạm Ánh Minh (nghiencuuquocte.org)

Cuộc chiến ở Vùng Vịnh cũng không thể cứu vãn được tình trạng này.

Trong bối cảnh cuộc chiến của Mỹ ở Ba Tư làm chao đảo thị trường năng lượng, các công ty năng lượng sạch của Trung Hoa đáng ra đã có thể tận dụng cơ hội này. Quốc gia này sản xuất hơn 80% tấm pin quang năng của thế giới với số lượng khổng lồ. Nhờ những nỗ lực ấy, các nguồn năng lượng tái tạo đã tạo ra nhiều điện hơn than vào cuối năm ngoái trên toàn thế giới. Dù vậy, ngành công nghiệp tấm pin năng lượng mặt trời của Trung Hoa — dù dẫn đầu thế giới — đang trong tình trạng bất ổn. Và cuộc chiến cũng không đủ để ổn định tình hình.

Xuất cảng tấm pin năng lượng mặt trời của Trung Hoa đã chứng kiến sự tăng trưởng mạnh mẽ kể từ khi các cuộc đánh bom bắt đầu. Tuy nhiên, các công ty cũng chưa thể thực sự ăn mừng bởi họ phải đối mặt với ba vấn đề lớn. Nhu cầu trong nước đối với các sản phẩm này đã sụt giảm lần đầu tiên trong nhiều thập kỷ do lưới điện quốc gia — vốn là thị trường lớn nhứt cho các tấm pin năng lượng mặt trời, bỏ xa các thị trường khác — đã bị quá tải. Trong khi đó, nguồn cung tấm pin quang năng lại dư thừa do nhiều năm đầu tư mạnh vào các nhà máy. Và chủ nghĩa bảo hộ thương mại ở các thị trường nước ngoài ngày càng gia tăng. Những vấn đề này hội tụ vào một thời điểm tồi tệ. Hầu hết các công ty đều hoạt động thua lỗ kể từ năm 2024 do cuộc chiến giá cả khốc liệt, và số vụ phá sản đang gia tăng. Sau thời kỳ tăng trưởng chóng mặt, công xưởng sản xuất tấm pin quang năng, để bán ra trên toàn thế giới, hiện đang đối mặt với một cuộc thanh lọc.

Ngành năng lượng mặt trời của thế giới vốn đã không dễ dàng với các nhà đầu tư. Hầu hết các tấm pin quang năng đều giống nhau, và những cải tiến do một công ty sản xuất thực hiện sẽ nhanh chóng bị các đối thủ cạnh tranh sao chép. Do đó, các công ty thường phải mở rộng quy mô càng nhanh càng tốt để giành thị phần. Điều đó có nghĩa là nguồn cung cấp có thể vượt xa nhu cầu, khiến biên lợi nhuận sụt giảm. Xu hướng này từng dẫn đến sự sụt giảm doanh thu nghiêm trọng vào năm 2018, trước khi phục hồi nhờ nhu cầu thị trường bắt kịp nguồn cung cấp.

Nhưng đợt suy thoái hiện tại lại thuộc một quy mô khác. Thị trường chính cho pin quang năng vẫn luôn là thị trường nội địa Trung Hoa, trong khi việc khai triển sản xuất lại có tốc độ quá nhanh trong những năm gần đây, khiến lưới điện không thể tiếp nhận toàn bộ. Trên khắp đất nước, những mái nhà, ngọn đồi và sa mạc đều bị phủ bởi những lớp silicon màu xám đậm. Để duy trì nguồn điện, Trung Hoa từ lâu đã dựa vào các nhà máy nhiệt điện than, có thể bật tắt khi cần. Tấm pin quang năng chỉ hoạt động khi trời nắng, điều này có thể dẫn đến tình trạng thiếu điện vào ban đêm và dư thừa vào ban ngày. Hậu quả là vào tháng Một và tháng Hai năm ngoái, khoảng 9% năng lượng mặt trời tại Trung Hoa bị lãng phí, tăng so với 6% của cùng kỳ năm trước đó.

Tất cả những yếu tố đó khiến việc sản xuất thêm nhiều tấm pin quang năng trở nên khó biện minh. Theo một hiệp hội các công ty sản xuất, số lượng tấm pin quang năng được lắp đặt trong năm nay có thể giảm từ 24% đến 43% so với năm 2025. Như vậy là đủ để khiến nhu cầu tấm pin quang năng trên toàn cầu sụt giảm vào năm 2026, lần đầu tiên trong hai thập niên, theo công ty tư vấn BloombergNEF. Để lưới điện Trung Hoa thích ứng, nước này cần tìm cách lưu trữ năng lượng dư thừa hoặc truyền tải điện đến những nơi cần thiết. Điều này đòi hỏi các khoản đầu tư lớn vào pin lưu trữ và đường dây điện, cũng như các thể chế thị trường linh hoạt để điều phối mọi thứ (ở một số vùng, các hợp đồng dài hạn dành cho năng lượng than đá đã loại trừ cơ hội phát triển năng lượng tái tạo, mặc dù năng lượng tái tạo có giá thành rẻ hơn). Tình trạng này xảy ra một phần là do pin lưu trữ — tương tự như tấm pin quang năng — đang ngày càng trở nên rẻ hơn trong khi sản lượng ngày càng tăng. Nhưng điều đó cần có thời gian. Và điều đó có nghĩa là ngay cả khi việc lắp đặt hệ thống xử dụng năng lượng mặt trời bắt đầu tăng trở lại vào năm tới, tốc độ tăng trưởng có thể sẽ chậm hơn nhiều so với trước đây.

Trong khi đó, các công ty năng lượng mặt trời của Trung Hoa đang phải vật lộn với tình trạng thừa cung cấp. Việc đầu tư mạnh mẽ đã giúp họ đạt công suất sản xuất hơn 1.000 gigawatt (GW) tấm pin quang năng mỗi năm. Con số đó còn cao hơn nhiều so với mức khổng lồ 600 GW đã được lắp đặt trên toàn thế giới vào năm 2025 và có lẽ còn nhiều hơn sức hấp thụ của thị trường toàn cầu, theo nhận định của Jenny Chase thuộc BloombergNEF. “Hiện tại, chúng ta đang dần hết các quốc gia lớn chưa có nhiều tấm pin quang năng.”

Các công ty sản xuất tấm pin quang năng đã kêu gọi “tự kỷ luật” để giảm bớt tình trạng dư thừa công suất. Năm ngoái, một số công ty đã nỗ lực phối hợp hạn ngạch sản xuất và đặt ra mức giá thấp nhứt cho các tấm pin quang năng. Tuy vậy, thực tế cho thấy việc phối hợp sản xuất là rất khó khăn. Chỉ vài tuần sau khi thỏa thuận có hiệu lực, một công ty đã bị chỉ trích công khai vì vi phạm. Rồi vào tháng Một, các quan chức cho biết họ lo ngại nhóm các công ty này có thể trở thành một liên minh lũng đoạn thị trường.

Các quan chức đồng thời cũng muốn cắt giảm tình trạng dư thừa năng lực sản xuất, vì đây là vấn đề chung của nhiều ngành công nghiệp năng lượng sạch ở Trung Hoa. Trước đây, chính phủ từng hào phóng hỗ trợ các nhà sản xuất pin năng lượng mặt trời bằng nhiều cách, từ đất đai giá rẻ đến các khoản vay không lãi suất. Giờ đây, chính phủ đã gần như rút lui hoàn toàn khỏi các chương trình hỗ trợ này. Kể từ tháng Sáu năm 2025, các dự án năng lượng mặt trời mới phải bán điện với mức giá thị trường thay vì hưởng mức giá mua điện ưu đãi được bảo đảm. Và một lý do lớn giải thích cho sự tăng trưởng xuất cảng vào tháng Ba chính là các công ty dồn việc giao hàng trước khi chính sách hoàn thuế xuất cảng hết hiệu lực vào ngày 1/04. Trong những tháng gần đây, một số chính quyền địa phương Trung Hoa thậm chí đã bắt đầu yêu cầu các công ty năng lượng mặt trời hoàn trả hàng triệu đồng Nguyên (Yuan) tiền trợ cấp, thà để họ phá sản còn hơn là phải gánh chịu những khoản thất thoát đó.

Trong khi đó, các căng thẳng địa chánh trị càng khiến cho tình hình u ám hơn. Tấm pin quang năng Trung Hoa đã trở thành nạn nhân của chính sự thành công của mình, châm ngòi cho làn sóng chủ nghĩa bảo hộ thương mại từ cả các nước Tây phương lẫn các nước láng giềng, bao gồm cả Ấn Độ. Từ năm 2022, Mỹ đã áp dụng các giới hạn nghiêm ngặt đối với hàng nhập cảng, cũng như mức quan thuế cao đối với các lô hàng được phép nhập cảng. Một số người cũng lo ngại rằng các hạ tầng năng lượng từ Trung Hoa có thể gây ra rủi ro an ninh; vào tháng Năm, Liên minh Âu châu cho biết họ sẽ loại bỏ dần các công ty cung cấp biến tần của Trung Hoa — một thiết bị quan trọng trong năng lượng mặt trời — khỏi các dự án do EU tài trợ. Một số công ty Trung Hoa đang cố gắng chuyển sản xuất ra nước ngoài để tránh những rắc rối chánh trị như vậy.

Tất cả những điều này tạo nên một triển vọng ảm đạm. Hơn 40 công ty năng lượng mặt trời của Trung Hoa đã phá sản, bị mua lại, hoặc bị hủy niêm yết khỏi sàn giao dịch chứng khoán kể từ năm 2024. Theo Reuters, một phần ba lực lượng công nhân của 5 công ty lớn nhứt nước này đã bị sa thải. Nhưng làn sóng hợp nhứt lớn nhứt vẫn chưa kết thúc, theo Jessica Jin đến từ công ty nghiên cứu S&P Global. Giá tấm pin quang năng đã tăng nhẹ trong những tháng gần đây, nhưng vẫn đang được bán dưới chi phí sản xuất trung bình. Giá cổ phiếu của những công ty sản xuất lớn như LONGi Green Energy Technology, Tongwei, Jinko Solar và Trina Solar đều đang ở mức thấp hơn một nửa so với mức đỉnh vài năm trước.

Liệu có điều gì có thể đưa thời kỳ hoàng kim của năng lượng mặt trời trở lại? Chắc chắn tình hình sẽ khả quan hơn nếu các quốc gia dỡ bỏ rào cản thương mại đối với hàng hóa Trung Hoa. Một giải pháp khác cho ngành công nghiệp năng lượng mặt trời của Trung Hoa có thể là việc thương mại hóa các công nghệ giúp tăng đáng kể hiệu suất của các tấm pin (hiện nay hầu hết chỉ chuyển đổi 22-24% ánh sáng chiếu vào thành điện năng; các loại tấm pin tân tiến hơn gọi là perovskite có thể đẩy tỷ lệ này lên trên 30%, trong khi về lý thuyết, chi phí sản xuất sẽ rẻ hơn). Câu hỏi đặt ra là bao nhiêu công ty năng lượng mặt trời của Trung Hoa sẽ còn tồn tại để chứng kiến những tiến bộ đó.