Liên Âu và Mỹ đạt thỏa thuận « hợp tác sách lược » liên quan đến các kim loại hiếm, ngày 24/04/2026. Theo giới quan sát, đây là một sự kiện lịch sử mở ra triển vọng giúp Âu châu bớt phụ thuộc vào Trung Hoa. Tuy nhiên, không ít chuyên gia cảnh báo, thỏa thuận này có nguy cơ, một mặt khiến Âu châu phụ thuộc nặng nề vào Hoa Thịnh Đốn, mặt khác phải hứng chịu trừng phạt kinh tế của Bắc Kinh, do bị coi là theo Mỹ chống Trung Hoa trong lĩnh vực chiến lược này. 

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio (bên phải) và ủy viên Thương mại và An ninh Kinh tế Liên Âu Maros Sefcovic (bên trái) tham dự lễ ký thỏa thuận khuôn khổ hợp tác đất hiếm tại Hoa Thịnh Đốn, ngày 24/4/2026. AP – Rod Lamkey

Hướng đến hợp tác về toàn bộ chuỗi cung ứng, từ khai thác đến tinh chế…

Ủy Ban Âu Châu ra một thông báo chung cho biết, theo bản ghi nhớ, do ủy viên Thương mại và An ninh Kinh tế Liên Âu Maros Sefcovic và ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ký kết tại Hoa Thịnh Đốn, hai bên sẽ hướng đến thiết lập hợp tác song phương về « toàn bộ chuỗi giá trị, bao gồm từ bước thăm dò, khai thác, chế biến, tinh chế, tái chế và nâng cấp, cũng như hỗ trợ đổi mới, đầu tư và lập bản đồ địa chất. »

Tại buổi ký kết thỏa thuận khung về hợp tác sách lược về đất hiếm, ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nhấn mạnh đến việc chống độc quyền là động cơ dẫn đến việc Mỹ và Liên Âu thúc đẩy siết chặt hợp tác trong lĩnh vực này : « Sự tập trung quá mức các nguồn tài nguyên này, và trên thực tế, bị chi phối bởi một hoặc hai khu vực, là một rủi ro không thể chấp nhận được. Chúng ta cần sự đa dạng trong chuỗi cung ứng, sự đa dạng trong các nguồn cung cấp khoáng sản thiết yếu… », « Mỹ và Liên Hiệp Âu Châu hợp lại là khách hàng và người xử dụng lớn nhất thế giới, chúng ta cần làm sao để bảo đảm việc cung cấp và các nguồn khoáng sản này có thể khai thác được đối với các nước chúng ta và không bị độc quyền hoặc tập trung ở một nơi. Chúng ta cần các nguồn cung cấp đáng tin cậy và giá cả phải chăng ».

… và giá cả, tiêu chuẩn…

Về thỏa thuận hợp tác này, hãng truyền thôn Pháp Quốc BFMTV nhấn mạnh đến việc kế hoạch hành động kêu gọi Liên Hiệp Âu Châu và Hoa Kỳ xem xét tiềm năng thiết lập « giá tối thiểu » cho các khoáng sản trọng yếu, ngăn chặn Trung Hoa và các cường quốc ồ ạt đổ ra thị trường các sản phẩm giá rẻ, phối hợp dự trữ các khoáng sản quan trọng, « hài hòa các tiêu chuẩn » để tạo điều kiện thuận lợi cho trao đổi thương mại trong thế giới Tây phương.

Các kim loại hiếm là những nguyên liệu sống còn với nền kinh tế thế giới đương đại, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ tân tiến. Giới chuyên gia xác định khoảng 20 kim loại hiếm, như sysprosium, praseodymium, neodymium,… có tầm quan trọng sách lược, được xử dụng trong các công nghệ (màn hình điện thoại thông minh), cũng như trong lĩnh vực quốc phòng (radar và hệ thống dẫn đường hỏa tiễn), hay năng lượng tái tạo (tur-bine gió hoặc động cơ xe hơi điện).

Thế giới phụ thuộc nặng nề vào Trung Hoa.

Các phát biểu và thông báo của hai phía Mỹ và Âu châu không trực tiếp nhắc đến Trung Hoa, nhưng đe dọa từ Bắc Kinh là thách thức chính. Xét trên quy mô toàn cầu, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IAE), Trung Hoa chiếm hơn 60% sản lượng khai thác kim loại hiếm toàn cầu và chiếm đến 92% sản lượng tinh chế kim loại hiếm tinh chế. Về một số loại đất hiếm, như neodymium và dysprosium, được xử dụng để sản xuất nam châm cực mạnh, Trung Hoa thậm chí chiếm đến 90% sản lượng toàn cầu. 

Cơ quan Năng lượng Quốc tế năm 2025 ra báo cáo nhấn mạnh đến hiểm họa với thế giới, khi sản xuất đất hiếm tập trung quá mức vào một số quốc gia, đặc biệt là Trung Hoa. Trong số 20 kim loại hiếm được IAE phân tách, Trung Hoa nắm 19 loại. Bắc Kinh thường xử dụng việc siết chặt xuất cảng đất hiếm như một võ khí thương mại đáng sợ trong cuộc đối đầu với Mỹ, và các đồng minh của Mỹ. 

 Thỏa thuận với Úc Đại Lợi : Một mắt xích trong sách lược tự chủ đất hiếm của Liên Âu

Ngày 24/03/2026, Liên Âu và Úc ký kết thỏa thuận thương mại tự do sau 8 năm đàm phán. Úc cũng là một trong 14 đối tác mà Âu châu ký kết hợp tác về khoáng sản (cùng với Gia Nã Đại, Lô Vượng Đạt [Rwanda] hay Cáp Tát Khắc Tư Thản [Kazakhstan]). Thỏa thuận này tạo điều kiện thuận lợi cho đầu tư vào các dự án khai thác khoáng sản tại Úc Đại Lợi. Theo chủ tịch Ủy Ban Âu Châu, bốn dự án chung đã được công bố, nhắm đến việc sản xuất đất hiếm, lithium và vonfram, những khoáng sản quan trọng cho kỹ nghệ xanh và quốc phòng.

Úc Đại Lợi là quốc gia sở hữu những kho dự trữ lớn các khoáng sản này và đang đầu tư mạnh mẽ vào khảo sát (64 triệu đô-a vào năm 2024, gấp gần 10 lần so với Trung Hoa trong lĩnh vực thăm dò, theo S&P Global). Hợp tác với Úc Đại Lợi cho phép Liên Âu đa dạng hóa nguồn cung cấp, hiện đang quá lệ thuộc vào Trung Hoa, 79% lithium, 40% graphit, và đến 100% các loại đất hiếm nặng (như dysprosium, terbium).

Âu Châu phụ thuộc như thế nào ?

Theo một số liệu năm 2023, Liên Âu phụ thuộc đến 98% vào đất hiếm của Trung Hoa. Nhìn chung, hơn 90% nguyên liệu cần thiết cho tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế phát thải thán khí (carbon) thấp đều phụ thuộc vào Trung Hoa. Đất hiếm được xác định còn quan trọng hơn cả là dầu khí, và nhu cầu về đất hiếm của Liên Âu dự kiến nhìn chung sẽ tăng gấp 5 lần vào năm 2030. Cũng năm 2023, chủ tịch Ủy Ban Âu Châu, Ursula von der Leyen,, đã kêu gọi Âu châu đoàn kết theo đuổi chính sách « giảm thiểu rủi ro kinh tế » (de-risking) với Trung Hoa.

Năm 2023, Liên Âu đã ra luật về vấn đề này (Critical Raw Material Act), với mục tiêu năm 2030, tự chủ ít nhất 10% nhu cầu, có năng lực tái chế đến 25% số kim loại chủ chốt, 40% tinh chế bởi các nước Âu châu, và không để phụ thuộc quá 65% vào một nước bên ngoài, tức Trung Hoa, nhưng việc thực thi bị đánh giá là gần như dậm chân tại chỗ. Hơn hai năm rưỡi sau lời cảnh báo của lãnh đạo Ủy Ban, lĩnh vực này được xem như rất ít tiến triển, phụ thuộc vào Trung hoa nặng nề hơn.

Báo cáo của Tòa Kiểm toán Âu Châu (ECA), công bố đầu tháng 2/2026, cho biết: « Các biện pháp của Liên Âu nhằm đa dạng hóa nhập cảng không mang lại kết quả rõ ràng, các nút thắt cổ chai đang cản trở sản xuất trong nước, và hoạt động tái chế vẫn còn ở giai đoạn sơ khai. Nhiều dự án được Liên Âu hỗ trợ khó có thể hoàn thành đúng thời hạn. Việc bảo đảm nguồn cung (theo dự kiến) vào năm 2030 dường như là điều nằm ngoài tầm tay. » 

Chuỗi cung ứng tự chủ: 47 « dự án sách lược », những nỗ lực ban đầu

Ngày 25/03/2026, một tháng trước Thỏa thuận hợp tác khung với Mỹ, lần đầu tiên Liên Âu chính thức tuyển chọn 47 dự án chiến lược, nằm tại 13 quốc gia Âu châu (Bỉ Lợi Thời, Pháp Quốc, Ý Đại Lợi, Đức Quốc, Tây Ban Nha, Ái Sa Ni Á [Estonia], Tiệp Khắc Cộng Hòa Quốc (Czech Republic), Hy Lạp, Thụy Điển, Phần Lan, Bồ Đào Nha, Ba Lan và La Mã Ni Á [Rumani]).

47 dự án bao phủ toàn bộ chuỗi cung ứng, với 25 dự án khai thác (tại nội địa châu Âu), 24 dự án tinh chế (trong đó có nhiều dự án kép, khai thác và tinh chế), 10 dự án tái chế và 2 dự án tìm nguyên liệu thay thế đất hiếm. Các dự án liên quan đến 14 trên 17 nguyên liệu quan trọng, là lithium (22 dự án), niken (12), coban (10), mangan (7) và graphite (11), đặc biệt cần cho việc chế tạo bình điện.

Trong số 47 dự án chiến lược, có mỏ đất hiếm Per Geijer ở Kiruna ở Thụy Điển, một trong các mỏ lớn nhất Âu châu, có đủ 17 loại đất hiếm quan trọng bậc nhất, do tập đoàn LKAB khai thác, có thể cung cấp quặng hoặc Oxides đất hiếm đáp ứng đến 18% nhu cầu của châu Âu trong 10, 15 năm tới, khi hoạt động hết công suất.

Cũng nằm trong số này có nhà máy ở Lacq (vùng Nouvelle-Aquitaine, miền tây nam Pháp Quốc) của công ty Pháp Caremag, dự kiến tái chế 2.000 tấn nam châm mỗi năm và tinh chế 5.000 tấn quặng đất hiếm loại nặng thành Oxides đất hiếm tinh khiết (như neodymium, praseodymium, terbium và dysprosium) (Le Monde, 12/04/2026). Sản phẩm dự kiến bắt đầu ra lò từ cuối năm nay.

Cũng nằm trong vùng « Thung lũng Nam châm » của Âu châu này, có nhà máy đang xây dựng của công ty Anh Quốc LCM, mà tập đoàn Mỹ USA Rare Earth (USAR) mua lại cuối 2025. LCM là một trong số ít công ty sản xuất kim loại đất hiếm và hợp kim đất hiếm bên ngoài Trung Hoa. Caremag sản xuất kim loại đất hiếm, trong khi LCM biến chúng thành kim loại và hợp kim sẵn sàng để sản xuất nam châm vĩnh cửu, nguyên liệu tối cần thiết cho các công nghệ tân tiến.

Với các dự án sách lược này, quy trình cấp phép sẽ không vượt quá 27 tháng đối với các dự án khai thác và 15 tháng đối với các dự án khác, so với thời gian từ 5 đến 10 năm hiện nay. Các dự án kim loại hiếm nói trên ở vùng Lacq được coi là dẫn  đầu xu thế phát triển xanh, phát triển bền vững của khu vực. 

Những yếu tố nào có thể khiến châu Âu lệ thuộc vào Mỹ ?

Việc Âu châu ký kết thỏa thuận khung hợp tác toàn diện về chuỗi cung ứng đất hiếm với Mỹ nêu trên diễn ra trong bối cảnh Liên Âu bị đẩy vào chân tường. Câu hỏi mà nhiều người đặt ra là việc xác lập cơ chế hợp tác toàn diện và mật thiết với Mỹ có dẫn đến việc, thay vì Trung Hoa, Âu châu sẽ một mặt phụ thuộc nặng nề vào Mỹ, mặt khác phải hứng đòn trả đũa của Trung Hoa, do bị xem là liên minh với Mỹ chống lại Trung Hoa trên mặt trận này.

Học Viện Quan hệ Quốc tế Pháp Quốc Ifri có bài « The US’s Critical Mineral Offensive Strategy: How Can Europe Step Up? » (tạm dịch là « Sách lược phản công về khoáng sản trọng yếu của Mỹ: Âu Châu có thể đóng góp như thế nào? ») (tháng 3/2026) (do hai chuyên gia Thibault Michel và Peter Handaley thực hiện), nhấn mạnh đến các nguy cơ Liên Âu sẽ lệ thuộc nặng nề vào Mỹ là do phụ thuộc vào các nguồn vốn của Mỹ, phụ thuộc vào các tiêu chuẩn của Mỹ, và không có chánh sách để giữ chân các ngành công nghiệp liên quan đến đất hiếm, để các doanh nghiệp Âu châu phải chuyển sang Mỹ.

Ifri ghi nhận sách lược của Mỹ là rất bài bản, quyết liệt và được hỗ trợ bởi nguồn lực tài chánh đáng kể, với tổng đầu tư khoảng 40 tỷ euro từ năm 2021 đến năm 2026 (ngay từ đầu nhiệm kỳ của Tổng thống Joe Biden), gấp đến tám lần so với Liên Hiệp Âu Châu. Sức mạnh đầu tư này cho phép Mỹ định hình chuỗi giá trị toàn cầu, áp đặt các tiêu chuẩn và thu hút các đối tác và vốn đầu tư. Âu Châu, với nguồn lực tài chánh và công nghiệp ít hơn, có nguy cơ trở thành kẻ theo đuôi. 

Bài học cho Âu Châu từ sách lược của Mỹ : Những ưu điểm…

Sách lược của Mỹ về khoáng sản trọng yếu (CRM) mang lại cho Âu châu nhiều bài học. Mỹ huy động vốn tư nhân thông qua các công cụ định chế mạnh, như Tập đoàn Tài chánh Phát triển Quốc tế Mỹ – DFC và Ngân hàng Xuất nhập cảng Mỹ – EXIM, và hỗ trợ của nhà nước tập trung vào các lãnh vực trọng tâm : tách chiết đất hiếm, sản xuất nam châm, để thúc đẩy đầu tư. Âu Châu hiện thiếu quỹ chuyên dụng và các công cụ định chế phù hợp, như DFC/EXIM của Mỹ để nắm giữ cổ phần, định hướng các quỹ đầu tư, có thể « khai triển vốn nhanh chóng và với quy mô lớn ».

Theo báo cáo của Viện Ifri, Âu châu cần tích hợp sách lược về khoáng sản quan trọng vào các lĩnh vực như quốc phòng, năng lượng, điện tử, ví dụ như quỹ Tái võ trang nên bao gồm vấn đề đầu tư cho các kim loại hiếm. 

Mỹ áp dụng các quy định cứng rắn, yêu cầu những công ty/doanh nghiệp phân phối (« downstream users ») phải « Mua hàng Mỹ » hoặc của các đối tác có Hiệp định FTA với Mỹ, trong lúc Đạo luật Ủy quyền quốc phòng – NDAA cấm các công ty tham gia đấu thầu quốc phòng mở cửa chuỗi cung ứng cho thực thể nước ngoài gây lo ngại tham gia. Âu Châu cũng nên học hỏi bằng cách đưa yêu cầu « Mua hàng Âu Châu » hoặc « nguồn gốc đáng tin cậy » vào khuôn khổ pháp lý, và cải cách quy tắc mua sắm quốc phòng để loại bỏ dần các nhà cung cấp mang rủi ro cao.

(trích bài « Sáchh lược phản công về khoáng sản thiết yếu của Mỹ: Âu Châu có thể đóng góp như thế nào? » của Học Viện Quan hệ Quốc tế Pháp Quốc Ifri, tháng 3/2026).

Hợp tác để định hình « một trật tự khoáng sản mới », nhưng không để Mỹ chỉ đạo

Âu Châu cần phải làm gì để hóa giải các nguy cơ này ? Đối với mục tiêu khẳng định quyền tự chủ chiến lược của Âu châu, đây là mạng lưới then chốt. Nếu Liên Âu mất quyền tự chủ trong việc thiết lập giá cả, tiêu chuẩn và các hướng ưu tiên, thì thay vì phụ thuộc vào Trung Hoa, sẽ trở thành chư hầu của Mỹ. Thỏa thuận hợp tác về đất hiếm Âu – Mỹ nói trên trong hiện tại mới là một thỏa thuận khung, chưa mang tính ràng buộc. 

Ifri khuyến cáo Liên Âu phải tránh tham gia vào các quan hệ đối tác mà việc quản trị sẽ « do Hoa Thịnh Đốn chỉ đạo ». Âu Châu cần duy trì chánh sách mở rộng hợp tác với nhiều đối tác khác trên quy mô toàn cầu, phát triển năng lực của riêng mình (về tinh chế, tái chế…), bảo vệ quyền tự chủ trong việc xác lập các quy định. Ifri nhấn mạnh đến việc Âu châu « có lợi thế so sánh » về các tiêu chuẩn ESG (Môi trường, Xã hội, Quản trị), khả năng truy xuất nguồn gốc, có tài liệu về vòng đời sản phẩm (product passports) và các khuôn khổ cấp phép (permitting framework). Nếu các tiêu chuẩn này được phía Mỹ và Nhựt Bổn tiếp nhận thì sẽ giúp tạo ra được phân khúc thị trường toàn cầu có lợi cho sự minh bạch và phát triển bền vững. 

Theo Ifri, hai năm tới sẽ là giai đoạn quyết định, « thách thức đối với Âu châu là phải cam kết đủ sâu (với Mỹ) để định hình được một trật tự khoáng sản mới đang trỗi dậy, nhưng không quá sâu đến mức trở thành bên phụ thuộc vào quy tắc trong một hệ thống do Mỹ thiết kế. » 

 … và những hoài nghi cao độ

Tháng 2/2026, chánh quyền Trump khai trương Forum on Resource Geostrategic Engagement (Diễn đàn Tham gia Tài nguyên Địa sách lược), gọi tắt là FORGE, với mục tiêu hướng đến một « liên minh đa phương, tạo ra một khu vực thương mại và đầu tư ưu đãi cho các khoáng sản trọng yếu với mức giá sàn được phối hợp để chống lại sự thao túng thị trường mang tính thù địch », ngụ ý chỉ Trung Hoa. Theo chíáh quyền Trump, dự án này nếu thành công, sẽ giúp bảo vệ các dự án khỏi việc định giá mang tính cạnh tranh không lành mạnh, bị coi là thủ phạm chính làm sụt giảm sản lượng các khoáng sản trọng yếu của Tây phương những thập niên qua.

Theo khảo sát của Học Viện Ifri, cho đến nay, các nước G7 (ngoài Mỹ) « đã thận trọng đáp lại các sáng kiến như FORGE, nhấn mạnh sự cần thiết và lợi ích của hợp tác chặt chẽ trong việc bảo đảm chuỗi giá trị khoáng sản trọng yếu, nhưng tránh đưa ra các đề nghị cụ thể hoặc chánh thức ủng hộ khuôn khổ hợp tác này ».

Báo cáo của Học Viện Ifri ghi chú, « chánh quyền Mỹ đang tìm kiếm hợp tác quốc tế về khoáng sản, nhưng cùng lúc theo đuổi các chs2nh sách thương mại và đối ngoại hỗn loạn, áp đặt quan thuế mạnh mẽ đối với cả đồng minh lẫn đối thủ, và thể hiện sự thiếu tôn trọng đối với chủ quyền của các nước khác. » Viện Ifri nhấn mạnh, các nước được Mỹ mời tham gia FORGE phải đối mặt với lựa chọn khó khăn : từ chối tham gia sẽ làm mất lòng Mỹ, ngược lại sẽ phải chấp nhận các điều khoản phục vụ lợi ích của Mỹ, và bị cuốn vào một cuộc chiến thương mại với Trung Hoa. Ifri khuyến cáo không được để bị kéo vào chiến lược đối đầu của Mỹ với Trung Hoa, đặc biệt là khi chưa có các lựa chọn thay thế cho các nguồn cung Trung Hoa.

(Nguồn: RFI)