Hơn 5 tháng sau cuộc gặp bên lề diễn đàn APEC tại Busan, Nam Hàn, tổng thống Mỹ Donald Trump và chủ tịch Trung Hoa Tập Cận Bình hội kiến tại Bắc Kinh giữa tháng 5/2026. Cuộc gặp được xem như cơ hội hy hữu giúp hai đại cường tìm được thỏa hiệp bền vững cho phép thoát khỏi nguy cơ quan hệ song phương rơi vào vòng xoáy xung đột không lối thoát. Tuy nhiên đa số các đồng minh, đối tác của Mỹ tỏ ra ngờ vực cao độ về cuộc đối thoại Trump – Tập Cận Bình.

Tổng thống Donald Trump và lãnh đạo Trung Hoa Tập Cận Bình sau cuộc gặp song phương tại Phi trường Gimhae, bên lề APEC, Busan, Nam Hàn, ngày 30/10/2026. REUTERS – Evelyn Hockstein

Thượng đỉnh Bắc Kinh, bước tiếp của « thỏa thuận hưu chiến » Busan

Ngay khi trở lại nắm quyền nhiệm kỳ 2, Tổng thống Donald Trump mở ra chánh sách quan thuế nhắm vào hầu hết các nước, Trung Hoa là một đối thủ chính. Hoa Thịnh Đốn có lúc đe dọa đánh thuế lên hàng hóa Trung Hoa đến 145%. Đòn quan thuế và việc mở rộng số công ty Trung Hoa bị đưa vào danh sách đen của Mỹ đã gây nhiều khó khăn cho Trung Hoa, đang trong giai đoạn phục hồi sau đại dịch. Bắc Kinh đáp trả bằng hạn chế xuất cảng một số loại đất hiếm khiến nhiều nhà máy Mỹ phải ngừng hoạt động. 

Tại Busan, tháng 10/2025, lãnh đạo Mỹ – Hoa đạt thỏa thuận hưu chiến. Bài « Tehran Taiwan trade … what are the hazards facing Trump on Xi summit tightrope? / Thương mại Tề Lan – Đài Loan… những rủi ro nào đang chờ đợi Trump trên con đường đầy chông gai hướng tới thượng đỉnh với Tập Cận Bình? », của nhật báo Anh Quốc The Guardian (10/05/2026), nhấn mạnh đến việc thỏa thuận hưu chiến tại Busan đã cho phép lãnh đạo Mỹ, Hoa hướng đến cuộc gặp tại Bắc Kinh lần này, nhằm xác lập một quan hệ ổn định hơn. Kể từ đó, hai bên có nhiều đàm phán kỹ thuật. Một vòng đàm phán chánh thức cấp bộ trưởng tại Paris hồi tháng 3/2026, và một cuộc đàm phán tương tự tại Hán Thành, ngày 13/05, ngay trước thềm thượng đỉnh.

Với thỏa thuận hưu chiến thương mại, Bắc Kinh dỡ bỏ hạn chế xuất cảng đất hiếm với Mỹ, cam kết mua hàng triệu tấn đầu tương…, Hoa Thịnh Đốn giảm quan thuế, ngừng mở rộng danh sách công ty Trung Hoa bị cấm mua hàng hóa kỹ nghệ cao của Mỹ. Thỏa thuận Mỹ – Hoa nói đến thời hạn hưu chiến có thể kéo dài trong khoảng một năm.

Kinh tế – thương mại gắn chặt với an ninh – địa chánh trị

Cuộc gặp thượng đỉnh tại Bắc Kinh lần này được xem như một cơ hội để hai bên xác lập các thỏa hiệp ổn định hơn. Hai bên đang thảo luận về thể chế Hội ​​đồng Thương mại (Board of Trade mechanism), nhằm tìm kiếm các sản phẩm cho phép thúc đẩy thương mại mà không làm ảnh hưởng đến an ninh quốc gia hoặc chuỗi cung ứng quan trọng của nhau» (xem bài « What’s at stake at the Trump-Xi summit », Reuters, 07/05/2026). Phía Mỹ kỳ vọng Trung Hoa mua thêm thịt bò, đậu tương và nhiều nông sản khác, cùng phi cơ Boeing và than đá, dầu mỏ và khí đốt tự nhiên của Hoa Kỳ.

Tuy nhiên, cuộc thượng đỉnh Donald Trump – Tập Cận Bình không chỉ thuần túy về kinh tế. Chiến tranh Trung Đông và căng thẳng Đài Loan là hai hồ sơ lớn khác. Thương mại – kinh tế gắn kết mật thiết với an ninh – quân sự và địa – chánh trị. Bộ trưởng Tài Chánh Mỹ Scott Bessent cho biết lãnh đạo hai nước sẽ thảo luận về chiến tranh Ba Tư và kêu gọi Trung Hoa gây áp lực với Ba  Tư và tham gia vào « chiến dịch quốc tế » để mở lại eo biển Hormuz cho vận tải biển quốc tế, trong lúc phía Trung Hoa coi trước hết Mỹ phải có trách nhiệm chấm dứt chiến tranh. Trong khi đó, ngoại trưởng Trung Hoa Vương Nghị (Wang Yi) nhấn mạnh với Hoa Thịnh Đốn, Đài Loan là « điểm rủi ro nhất » trong quan hệ song phương.

Đồng minh, đối tác của Mỹ ở Á châu lo ngại thế nào về thượng đỉnh Trump – Tập ?

Nhật báo Mỹ New York Times có bài tổng thuật « What Middle Powers Fear About the Trump-Xi Summit » (11/05/2026) điểm lại những lo ngại về nhiều mặt, đặc biệt là về an ninh, của các đồng minh đối tác của Mỹ trước thềm cuộc thượng đỉnh Donald Trump – Tập Cận Bình. Các cuộc thăm dò toàn cầu cho thấy thế giới ít tin tưởng vào cả Hoa Kỳ và Trung Hoa. Tại Á châu, nơi bị ảnh hưởng nặng nề và nhanh chóng nhất bởi tình trạng suy kiệt dự trữ dầu khí do chiến tranh, và sự kiểm soát chặt chẽ của Trung Hoa đối với các sản phẩm dầu mỏ xuất cảng, tâm trạng đặc biệt ảm đạm. Theo New York Times, các viên chức được phỏng vấn, và tuyên bố từ các nhà lãnh đạo khắp nơi trên thế giới cho thấy hội nghị thượng đỉnh Trump – Tập tiềm ẩn nhiều hiểm họa hơn là có lợi. Phong cách lãnh đạo đầy cảm tính của Tổng thống Mỹ được coi là nguồn gốc chính của nỗi lo lắng.

Trong nhiều tháng qua, giới cầm quyền tại nhiều nước Á châu lo ngại rằng Tổng thống Trump có thể do vội vàng đạt được thỏa thuận với ông Tập, quyết định ngừng bán võ khí cho Đài Loan hoặc có các thỏa hiệp khác với Trung Hoa về Đài Loan khiến Bắc Kinh có thêm điều kiện « làm suy yếu hòn đảo dân chủ ». Các quan chức Việt Nam cho biết, nếu Tổng thống Trump có cử chỉ hòa giải hoặc tâng bốc ông Tập Cận Bình, thì ngay cả khi không có những thỏa hiệp lớn hơn, Bắc Kinh sẽ rảnh tay để gây sức ép mạnh hơn với các nước nhỏ trong khu vực.

Một mối lo ngại khác đang được thảo luận trên khắp khu vực đó là việc Tổng thống Trump có thể đánh đổi lấy các điều khoản kinh tế có lợi hơn với Trung Hoa thay cho các kế hoạch an ninh dài hạn với đồng minh. Quyết định của ông Trump về việc điều chuyển một nhóm hàng không mẫu hạm tấn công từ Thái Bình Dương và đạn dược từ Nam Hàn cho cuộc chiến ở Ba Tư, mở đường cho việc tái phối trí các lực lượng quân sự Mỹ trên quy mô lớn hơn.

Tổng thống Trump vừa quyết định rút 5.000 quân khỏi Đức Quốc. Giới quan sát đặt câu hỏi: Tổng thống Trump từng đe dọa rút quân khỏi Nhựt Bổn, nơi có khoảng 53.000 quân nhân, và Nam Hàn, nơi có 24.000 quân nhân Mỹ. Nếu nhận được một khoản lợi lớn từ lãnh đạo Trung Hoa để đổi lấy việc rút quân, liệu tổng thống Mỹ có từ chối ? Nhiều chuyên gia nêu tình huống AUKUS, một hiệp ước giữa Úc, Anh Quốc và Mỹ, trang bị cho Úc tiềm thủy đĩnh nguyên tử và kỹ nghệ ân tiến, được thiết kế để đề kháng Trung Hoa, không loại trừ bị hủy bỏ.

Lập trường của Tổng thống Trump với Đài Loan, điểm gây lo ngại nhất với nhiều đồng minh, đối tác 

Mặt an ninh dường như là vấn đề gây lo ngại hàng đầu của các đồng minh, đối tác của Mỹ. Thái độ của tổng thống Trump với Đài Loan, nền dân chủ hàng đầu của châu lục, được coi là chỉ dấu chính cho các lo ngại. Các nhân nhượng trong lập trường của Hoa Thịnh Đốn về Đài Loan, ví dụ như chuyển từ « không ủng hộ độc lập » (does not support) thành « phản đối Đài Loan độc lập » (we oppose Taiwan independence), sẽ là « cơn ác mộng tồi tệ nhất », theo một viên chức Đài Loan xin ẩn danh (trả lời New York Times). Viên chức này cho biết việc giảm hỗ trợ ngay lập tức từ phía Mỹ là điều khó xảy ra, nhưng bất kỳ nhượng bộ nào về vấn đề Đài Loan đều có thể khiến các đối tác khác của Mỹ lo sợ bị bỏ rơi. Áp lực của Bắc Kinh với các nước khác, trong các tranh chấp lãnh thổ sẽ gia tăng, như vùng biên giới với Ấn Độ cho đến Biển Đông.

Giới quan sát ghi nhận việc trong những tuần gần đây diễn ra những việc khó tưởng tượng có thể xảy ra. Ba Lan đặt mua dây chuyền sản xuất xe tăng của Nam Hàn. Úc mua chiến hạm của Nhựt Bổn. Gia Nã Đại cam kết cung cấp uranium cho Ấn Độ, trong khi Ấn Độ bán hỏa tiễn hành trình cho Việt Nam, và Ba Tây chế tạo phi cơ vận tải quân sự cho Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống Nhứt. Các thỏa thuận nói trên đều thể hiện nỗ lực của các cường quốc tầm trung nhằm tự bảo vệ mình, khi cuộc xung đột ở Ba Tư làm tắc nghẽn nguồn cung năng lượng toàn cầu, và trước một hội nghị thượng đỉnh đầy rủi ro giữa Tổng thống Trump và lãnh đạo Tập Cận Bình Trung Hoa đang đến gần.

Điều gì có thể giúp đồng minh, đối tác của Mỹ giảm thiểu được tác động tiêu cực của thượng đỉnh này ?

Sức mạnh kinh tế của hai đại cường Hoa – Mỹ là áp đảo. Các cường quốc tầm trung không có cách nào khác hơn là tìm cách điều chỉnh chính sách để tránh rơi vào thế kẹt trong cuộc đối đầu giữa hai bên, hoặc là nạn nhân của các thỏa hiệp Mỹ – Hoa trên lưng « đối tác ». Ông Hugh White, một cựu quan chức tình báo Úc, giảng viên chánh trị quốc tế tại Đại học Quốc gia Úc, cho biết : đông đảo giới chánh trị đồng minh và đối tác của Mỹ ở Á châu cũng như Âu châu trong các cuộc bàn thảo riêng tư đều có suy nghĩ tương tự như phát biểu của thủ tướng Gia Nã Đại Mark Carney, đầu năm nay tại Diễn đàn kinh tế Davos – Thụy Sĩ, về việc thế giới đang bước vào giai đoạn thay đổi triệt để, không còn có thể trông cậy được ở nước Mỹ như trước đây, và cần chủ động đa dạng hóa quan hệ đối tác, thay vì trở thành « món ăn » trên bàn tiệc của các đại cường.

Theo Robert O. Keohane, giáo sư khoa quan hệ quốc tế tại Đại học Princeton, « Hoa Kỳ ngày càng trở nên không đáng tin cậy, vì vậy việc cố gắng phát triển các lựa chọn thay thế là điều hợp lý » và « một lựa chọn thay thế dù yếu thì vẫn tốt hơn là không có lựa chọn thay thế nào cả ». Tìm cách hiểu được sách lược của một nhà lãnh đạo có hành xử hết sức cá nhân, vượt ra mọi khuôn khổ như tổng thống Mỹ Donald Trump cũng là điều cần thiết cho giới lãnh đạo các quốc gia nào muốn xác lập các chính sách chủ động hơn với Hoa Thịnh Đốn.

—**—

Một thỏa hiệp tạm thời « G2 » Hoa – Mỹ : Hiểm họa lớn

Chủ trương dàn xếp quan hệ Mỹ – Hoa theo mô thức G2 được tổng thống Mỹ làm sống dậy từ cuộc hội kiến Busan. Ngày 30/10/2025, trước khi gặp lãnh đạo Trung Hoa, ông Trump đăng lên mạng xã hội dòng tút : « HỘI NGHỊ G2 SẼ SỚM ĐƯỢC TRIỆU TẬP! » (THE G2 WILL BE CONVENING SHORTLY !, viết hoa trong nguyên văn). G2 là sáng kiến mà chiến lược gia Mỹ Zbigniew Brzezinski tung ra năm 2009 tại Bắc Kinh, nhằm cổ vũ cho việc Mỹ – Hoa đồng quản lý các thách thức toàn cầu, sau khủng hoảng tài chính 2008. Trung Hoa không hưởng ứng, nhưng sau đó đã sử dụng thuật ngữ G2, với ngụ ý phân chia khu vực ảnh hưởng với Mỹ.

Đa số các chuyên gia tham gia chuyên đề về khu vực Ấn Độ – Thái Bình Dương với triển vọng G2 Mỹ – Hoa (« Indo-Pacific perspectives on the prospect of a US-China G2 »), do viện tư vấn Brookings, Hoa Thịnh Đốn, tổ chức tháng 3/2026, dự đoán sẽ không có thỏa thuận lớn, cạnh tranh Mỹ – Hoa tiếp tục. Hòa dịu song phương chỉ là ngắn hạn, và là « trì hoãn sách lược » (strategic delay), khi hai cường quốc ưu tiên ổn định để câu giờ cùng lúc giảm thiểu phụ thuộc lẫn nhau, « trước khi bước vào giai đoạn cạnh tranh sách lược mới ».

Tuy « G2 » Mỹ – Hoa có thể kéo dài không lâu, chuyên gia kỳ cựu Wendy Cutler, cựu phó đại diện Thương mại Mỹ (U.S. Trade Representative – USTR), phó chủ tịch Viện Asia Society Policy Institute, Washington DC, nhấn mạnh đến tính chất nguy hiểm của « G2 », và khuyến cáo các nước theo dõi sát cuộc thượng đỉnh này. Bà Wendy Cutler lưu ý, nếu Bắc Kinh và Hoa Thịnh Đốn thống nhứt được về việc cho phép xuất cảng đáng kể hàng hóa của Mỹ sang Trung Hoa, trong các lĩnh vực như công nghệ y tế, phi cơ, hoặc hóa chất, chúng có thể lấn át hàng từ các nước khác, bao gồm Âu châu. Và « nếu Mỹ tiếp tục hạn chế nhập cảng từ Trung Hoa, xuất cảng của Trung Hoa sẽ dồn sang Âu châu và các nước khác, trong khi các nước này vốn đã phải gánh chịu lượng hàng nhập cảng khổng lồ từ Trung Hoa do sản xuất thừa, cũng như thất bại của Trung Hoa trong thúc đẩy nhu cầu nội địa. » (bài « What does the Trump Xi summit mean for the rest of us?, RTE.ie, ngày 11/05/2026). 

—**—

Hiểu sách lược của Tổng thống Trump để chủ động hơn trong ứng phó

Nhà cựu ngoại giao Mỹ Kurt M. Campbell, chủ tịch kiêm đồng sáng lập viên của Asia Group, cựu thứ trưởng Ngoại Giao và điều phối viên khu vực Ấn Độ – Thái Bình Dương tại Hội đồng An ninh Quốc gia dưới thời chánh quyền Biden, trong một bài phân tách mới đây về các vấn đề của thượng đỉnh Trump – Tập, đã lưu ý đến tác động đặc biệt của cuộc thượng đỉnh Mỹ – Hoa đối với hướng đi của thế giới (« The Stakes of Trump vs Xi. How the Summit Could Change the Course of U.S.-China Competition », đăng tải trên Foreign Affairs, 11/05/2026).

Kể từ cuộc thượng đỉnh lịch sử giữa tổng thống Mỹ Richard Nixon và lãnh đạo Trung Hoa Mao Trạch Đông năm 1972, chưa có nhà lãnh đạo nào của hai nước lại tập trung nhiều quyền lực cá nhân đến vậy để quyết định tương lai của mối quan hệ song phương. Mà, mối quan hệ song phương Mỹ – Hoa giờ đây khác hẳn nửa thế kỷ trước. Trung Hoa giờ đây đã là cường quốc thứ hai thế giới, và đang có tham vọng vươn lên soán ngôi Hoa Kỳ.

—**—

« Mơ hồ sách lược » với Trung Hoa: Thượng đỉnh Bắc Kinh, « phép thử thực thụ đầu tiên »

« Quan điểm của Tổng thống Trump về Trung Hoa, và về sách lược của Mỹ đối với siêu cường đang trỗi dậy này, nếu nói một cách nhẹ nhàng, có thể được mô tả là ‘‘linh hoạt’’, dao động giữa nhận thức về Trung Hoa như một đối tác đáng ngưỡng mộ và một kẻ thù nguy hiểm », theo Kurt M. Campbell, chủ tịch kiêm đồng sáng lập viên của Asia Group. Thái độ tương phản này được thể hiện qua những tín hiệu trái ngược.

(1) Một mặt là những cử chỉ cởi mở, như dỡ bỏ một số giới hạn của lưỡng đảng đối với việc cho phép xuất cảng một số loại chip điện tử dùng cho trí thông minh nhân tạo sang Trung Hoa, khuyến khích khôi phục cơ chế  « G2 », và bắn tiếng sẵn sàng « phối hợp » với Trung Hoa về vấn đề Đài Loan (cũng cần nhấn mạnh là, những cử chỉ cởi mở nói trên, trên thực tế, được đưa ra sau khi Tòa Bạch Ốc thất bại trong việc dùng áp lực – quan thuế hay trừng phạt công ty – để buộc Bắc Kinh thay đổi chính sách).

(2) Mặt khác là những tín hiệu cứng rắn: thương vụ bán vũ khí lịch sử cho Đài Loan, các biện pháp nhằm phá vỡ « thế độc quyền của Trung Quốc đối với các khoáng sản trọng yếu », với kế hoạch dự trữ trị giá 12 tỷ đô-la, và can thiệp quân sự loại bỏ lãnh đạo của các đồng minh chủ chốt của Bắc Kinh ở Ủy Nội Thụy Lạp và Ba Tư, ngay trước chuyến công du Trung Hoa.

Tác giả coi điều này như phiên bản của chính sách « mơ hồ sách lược » với Đài Loan, học thuyết được xác lập từ nửa thế kỷ qua, với việc không khẳng định Mỹ có can thiệp trong trường hợp Đài Loan bị Trung Hoa tấn công hay không, nhằm gây khó khăn cho tính toán của đối phương. Theo tác giả, Tổng thống Trump đẩy nguyên tắc này « lên một tầm cao mới », vượt xa vấn đề Đài Loan để bao trùm toàn bộ chánh sách với Trung Hoa và khu vực Ấn Độ – Thái Bình Dương. Nghiêng về Bắc Kinh hay về các đồng minh truyền thống: Cuộc thượng đỉnh với Tập Cận Bình « là bài kiểm tra thực thụ đầu tiên về mối liên kết thực sự của Trump tại một khu vực Á châu ngày càng nhiều tranh chấp và chia rẽ ».

—**—

(Theo RFI)