Nguồn: Derek Grossman, “Trump’s New Arms Rules Will Hit Southeast Asia”, Foreign Policy, 17/02/2026

Biên dịch: Viên Đăng Huy (nghiencuuquocte.org)

Vào ngày 6 tháng Hai, Tổng thống Mỹ Trump đã tuyên bố thông qua một sắc lệnh hành pháp khác, quy định Mỹ sẽ áp dụng sách lược mới xuất cảng võ khí mang tên “Nước Mỹ trên hết”. Mục tiêu của sách lược này là “bảo đảm rằng các giao dịch bán võ khí trong tương lai sẽ ưu tiên lợi ích của Mỹ bằng cách xử dụng các khoản mua sắm và vốn từ nước ngoài để xây dựng năng lực sản xuất của Mỹ”. Quan trọng hơn, chánh quyền Trump đã thiết lập một bảng tiêu chí ưu tiên để đánh giá liệu một đồng minh hoặc đối tác có đủ điều kiện nhận võ khí do Mỹ sản xuất hay không. Văn bản nêu rõ rằng “Mỹ sẽ ưu tiên bán và chuyển giao võ khí cho các đối tác đã đầu tư vào năng lực tự vệ và năng lực của chính họ, có vai trò hoặc vị trí địa lý then chốt trong các kế hoạch và hoạt động của Mỹ, hoặc đóng góp vào an ninh kinh tế của Mỹ”.

Dựa trên các tiêu chí trên, hầu hết các quốc gia Đông Nam Á có thể sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn hơn trong việc mua được võ khí của Mỹ. Chắc chắn rằng không phải quốc gia nào trong khu vực cũng tìm kiếm sự hỗ trợ của Hoa Thịnh Đốn — và không phải quốc gia nào cũng có đủ sức chi trả. Tuy nhiên, những nước có quan tâm có thể sẽ phải đối mặt với một thực tế phũ phàng khi họ vấp phải một mô hình mới của Mỹ, nơi họ hưởng lợi rất ít hoặc không nhận được gì từ Hoa Thịnh Đốn.

Điều này sẽ thúc đẩy họ tìm kiếm nguồn cung võ khí từ những nơi khác, có thể là đồng minh hoặc đối thủ của Mỹ. Cuối cùng, chánh sách mới xuất cảng võ khí của Trump sẽ làm suy yếu thêm mạng lưới liên minh và đối tác của Mỹ tại một khu vực đặc biệt quan trọng ở Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, vào đúng thời điểm mà Hoa Thịnh Đốn nên củng cố mạng lưới của mình để đối phó hiệu quả hơn với Bắc Kinh.

Mặc dù không có bên thắng cuộc rõ ràng trong sách lược bán võ khí mới của Trump, một số quốc gia có thể đạt được kết quả tốt hơn những nước khác. Một trong những bên thụ hưởng có thể là Phi Luật Tân (Philippines), quốc gia có đường bờ biển dài hướng ra Biển Đông và đã có cuộc chạm trán với Trung Quốc về việc mở rộng lãnh thổ trên biển của nước này. Trong Sách lược An ninh Quốc gia Mỹ vừa được công bố, chánh quyền Trump lập luận rằng việc kiểm soát Biển Đông có “tác động lớn đến nền kinh tế Mỹ”, vì khoảng một phần ba lượng vận tải biển toàn cầu đi qua vùng nước này. Tài liệu còn khẳng định thêm rằng Mỹ phải răn đe Trung Quốc trong việc tấn công hoặc xâm lược Đài Loan. Xét đến vị trí của Phi Luật Tân cách mũi phía nam Đài Loan chưa đầy 100 dặm, việc đánh giá rằng tiếp tục vũ trang cho Manila sẽ là một ưu tiên là hoàn toàn hợp lý.

Một quốc gia khác dường như cũng đang được hưởng lợi từ chánh sách chuyển giao võ khí của Trump là Cam Bốt. Tuần trước, chánh quyền Trump đã chánh thức dỡ bỏ lệnh cấm vận võ khí đối với Phnom Penh, mở đường cho Cam Bốt đa dạng hóa nguồn cung, thoát khỏi sự phụ thuộc nặng nề vào các hệ thống do Trung Quốc chế tạo. Mặc dù lý do của chánh quyền cho việc chấm dứt lệnh cấm vận võ khí vẫn còn mơ hồ, nhưng sách lược mới đã cung cấp một số lời giải thích.

Vào tháng 10/2025, khi Trump tham dự hội nghị thượng đỉnh thường niên ASEAN tại Mã Lai Á, ông đã ký một thỏa thuận mới với Cam Bốt để có được quyền khai thác các mỏ khoáng sản trọng yếu của nước này. (Chưa rõ tại sao ông lại tìm kiếm điều này, vì nút thắt của khoáng sản quan trọng nằm ở khâu khai thác và tinh chế, chứ không phải việc có được các mỏ dồi dào). Có vẻ như lợi ích có đi có lại của Phnom Penh khi hỗ trợ chương trình nghị sự an ninh kinh tế của Trump là việc được khôi phục quyền có được nguồn cung võ khí của Mỹ. Điều tương tự cũng có thể xảy ra với cả Mã Lai Á và Thái Lan, những nước cũng đã ký các thỏa thuận khoáng sản quan trọng với Trump bên lề hội nghị thượng đỉnh, nhưng cho đến nay vẫn chưa rõ liệu có lợi ích hữu hình nào sắp tới hay không. Dù vậy, hầu hết võ khí Mỹ có lẽ là quá đắt so với sức chi trả của Cam Bốt và Mã Lai Á.

Một quốc gia Đông Nam Á chắc chắn có đủ sức chi trả cho võ khí Mỹ và hưởng lợi từ sách lược mới, là Tân Gia Ba (Singapore). Thực tế, Tân Gia Ba chỉ chi 2,7% GDP cho quốc phòng — thấp hơn nhiều so với mức 3,5% mà chánh quyền Trump thường mong muốn từ những người bạn thân thiết.

Tuy nhiên, quốc gia này đáp ứng được hai tiêu chí liên quan khác. Tọa lạc tại vị trí sách lược ở cửa hẹp của Eo biển Malacca, tuyến đường biển chính nối liền Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, các cơ quan hoạch định quân sự Mỹ có thể coi Tân Gia Ba là yếu tố quan trọng để phong tỏa hoạt động vận tải của Trung Quốc trong một cuộc chiến tiềm năng tương lai — ngay cả khi năng lực quốc phòng tự thân của Tân Gia Ba còn tương đối khiêm tốn và có thể không phù hợp với một hoạt động có rủi ro cao như vậy.

Thứ hai, như Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ phụ trách các vấn đề Đông Á và Thái Bình Dương Michael DeSombre đã làm rõ trong chuyến thăm Tân Gia Ba tuần này, chánh quyền đã chú trọng vào nhu cầu “thắt chặt quan hệ đối tác nhằm bảo vệ tự do hàng hải và các tuyến đường thương mại quan trọng đối với sự thịnh vượng của Mỹ và Tân Gia Ba”. Điều này trực tiếp tạo ra sự kết nối giữa eo biển này và an ninh kinh tế của Mỹ.

Các đối tác sách lược mới nổi khác trong khu vực như Nam Dương (Indonesia) và Việt Nam có thể sẽ không còn được ưu ái dưới sách lược mới chuyển giao võ khí của Trump. Mặc dù các chuyến thăm gần đây của DeSombre tới Jakarta và Hà Nội diễn ra tốt đẹp và đi đúng trọng tâm, đặc biệt là nhu cầu hợp tác về an ninh hàng hải, nhưng thực tế là không quốc gia nào có vị trí địa lý quan trọng như Phi Luật Tân và Tân Gia Ba trong việc duy trì sách lược đối phó với Trung Quốc của Hoa Thịnh Đốn.

Hơn nữa, cả hai đều chưa có đủ năng lực quân sự hoặc thậm chí là sự sẵn lòng đóng góp đáng kể cho một cuộc xung đột như vậy, do chánh sách ngoại giao nhấn mạnh không liên kết. Cho đến nay, chưa quốc gia nào ký kết các hiệp ước khoáng sản quan trọng, vốn đang là cách dễ nhất để nâng cao vị thế của họ tại Hoa Thịnh Đốn. Việt Nam còn phụ thuộc chủ yếu vào Nga về võ khí; Nam Dương cũng vậy, ngay cả khi nước này đang tìm kiếm các thỏa thuận giá rẻ từ những nước khác, bao gồm cả Trung Quốc. Tất cả những điều này cho thấy sự hỗ trợ võ khí cho họ sẽ bị hạ thấp ưu tiên trong ba năm tới.

Có lẽ hơi bất ngờ, Lào và Miến  Điện có thể chứng kiến vị thế của mình được nâng lên. Họ cũng kiểm soát các nguồn dự trữ khoáng sản quan trọng đáng kể có thể dùng để trao đổi lấy võ khí. Trong trường hợp của Miến Điện, chánh quyền Trump được cho là đã cân nhắc từ vài tháng trước về việc liệu có nên hỗ trợ chính quyền quân sự cầm quyền để đổi lấy việc bảo đảm các nguồn tài nguyên này — hoặc có thể là một nhóm đối lập nếu họ có thể đưa ra một thỏa thuận tương tự khi nắm quyền.

Cuối cùng, đối với Brunei và thành viên mới nhất của ASEAN là Timor-Leste, sách lược mới chuyển giao võ khí của Trump khó có thể hỗ trợ quốc phòng của họ. Thật khó để thấy hai quốc gia này có thể mang lại lợi ích gì, về mặt sách lược hay tài nguyên, để hỗ trợ chánh sách “Nước Mỹ trên hết”.

Như mọi khi dưới thời Trump, người ta có quyền tự hỏi liệu chánh quyền có tuân thủ các hướng dẫn của chính mình hay không. Sau khi Sách lược An ninh Quốc gia và Sách lược Quốc phòng được công bố, nhiều chuyên gia tin rằng những tài liệu có thẩm quyền này ít quan trọng hơn so với các chánh quyền trước đó, đơn giản vì Trump thay đổi ý định nhanh chóng và thường xuyên, đặc biệt là khi ông đối mặt với hành động của các cường quốc khác.

Nhưng với tầm quan trọng của sắc lệnh hành pháp mới nhất đối với việc phục hồi nền tảng công nghiệp của Mỹ — điều dường như là một tư tưởng nhất quán của Trump — rất có thể ông sẽ tuân thủ hướng dẫn này trong thời gian còn lại của nhiệm kỳ.

Cũng có những câu hỏi chánh đáng về việc thực thi không đồng nhất các tiêu chí của sách lược chuyển giao võ khí. Bên ngoài Đông Nam Á, tân đại sứ Mỹ tại Bangladesh, Brent Christensen, đã tuyên bố vào ngày 10 tháng Hai rằng Hoa Thịnh Đốn có kế hoạch bán cho Dhaka những võ khí chưa được xác định. Tuy nhiên, Bangladesh không đáp ứng bất kỳ tiêu chí nào nêu trên, mặc dù một thỏa thuận thương mại vừa được ký kết có thể liên quan đến việc này.

Dù hiểu theo cách nào, một xu thế chung là điều không thể phủ nhận. Dưới sách lược mới chuyển giao võ khí của Trump, hợp tác an ninh không còn chủ yếu là củng cố liên minh, các giá trị chung hay định vị sách lược dài hạn. Nó tập trung vào sự có đi có lại tức thời — lợi nhuận kinh tế, năng lực công nghiệp và những đóng góp hữu hình cho các mục tiêu của Mỹ.

Sự thay đổi này mang lại một số hệ lụy. Các quốc gia Đông Nam Á không thể đáp ứng các tiêu chí mới của Hoa Thịnh Đốn sẽ không đơn giản chấp nhận bị gạt ra lề; họ sẽ đa dạng hóa, tìm đến Úc, Ấn Độ, Nhựt Bổn, Nam Hàn, các quốc gia Âu châu và các đối tác khác. Họ cũng có thể tìm đến Nga và Trung Quốc. Theo thời gian, điều này có nguy cơ làm rạn nứt chính cấu trúc an ninh mà Mỹ đã dày công xây dựng ở Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.

Trong việc ưu tiên các lợi ích công nghiệp ngắn hạn và đòn bẩy giao dịch, Hoa Thịnh Đốn có thể đạt được những thỏa thuận thuận lợi hơn. Nhưng nó cũng có thể làm xói mòn lòng tin, tính dự báo được và thiện chí chánh trị vốn là những thứ giúp các liên minh bền vững trong dài hạn. Thật vậy, việc làm suy yếu mạng lưới sách lược này tại thời điểm cạnh tranh cường quốc đang leo thang với Trung Quốc là một đòn gậy ông đập lưng ông đầy dại dột của chánh quyền Trump.

Derek Grossman là giáo sư khoa học chánh trị và quan hệ quốc tế tại Đại học Southern California, đồng thời là người sáng lập kiêm chuyên gia phân tách trưởng của tổ chức Indo-Pacific Solutions. Trước đây, ông từng là chuyên gia phân tách tại Tập đoàn RAND và từng đảm nhiệm việc tóm tắt báo cáo tình báo hàng ngày cho Trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ về các vấn đề an ninh khu vực Á Châu– Thái Bình Dương.