Đầu năm 2026, căng thẳng giữa Mỹ và Liên Hiệp Âu Châu tăng thêm một nấc sau khi tổng thống Mỹ Donald Trump xác định thời hạn cho việc kiểm soát đảo Greenland, của Đan Mạch, bằng võ lực, nếu cần. Truyền thông Pháp một lần nữa nhấn mạnh đến sự phụ thuộc nặng nề của Âu châu, về công nghiệp quân sự cũng như nhiều lĩnh vực « kinh tế chiến lược » khác, có thể bị Mỹ xử dụng để gây áp lực, thậm chí trói tay Âu châu trong nỗ lực bảo vệ quyền lợi của mình.
Tiêm kích cơ F-35A Lightning II, Mỹ sản xuất, hạ cánh tại căn cứ không quân Florennes, Bỉ, 13/10/2025. AP – Geert Vanden Wijngaert
ÂU CHÂU – Về chủ đề này, báo Le Monde có bài tổng thuật đáng chú ý mang tựa đề « Từ quốc phòng đến các hệ thống chuyển tiền, Âu châu phụ thuộc vào Mỹ về hàng loạt lĩnh vực » (ngày 24/01/2026), nêu bật sáu « lĩnh vực kinh tế chiến lược », gồm công nghiệp quốc phòng, không gian, viễn thông, các dịch vụ kỹ thuật số, năng lượng và các mạng lưới chuyển tiền.
Bài viết của Le Monde mở đầu với bản báo cáo (« Năng lực cạnh tranh Âu châu trong tương lai ») của cựu thống đốc Ngân hàng Trung ương Âu châu, Mario Draghi, hồi tháng 09/2024, nêu bật những điểm dễ tổn thương của Âu châu, do « phụ thuộc vào các quốc gia từng được coi là bè bạn ». Bản báo cáo của cựu lãnh đạo Ngân hàng Trung ương chủ yếu nhấn mạnh đến sự phụ thuộc của Âu châu vào khí đốt của Nga, mà khối 27 nước khó lòng từ bỏ, cho dù Moscow xâm lược Ukraine.
Tiêm kích cơ F-35 : « Con ngựa thành Troa »
Hơn một năm sau, đến lượt người đứng đầu chánh quyền Mỹ, quốc gia từng được coi là « người bạn lớn nhất » của Âu châu, đe dọa tấn công chiếm đoạt lãnh thổ một quốc gia thành viên Liên Âu.
Sự phụ thuộc của Âu châu vào Mỹ lớn hơn gấp bội. Trước hết về mặt phương tiện quân sự, trong lúc Tòa Bạch Ốc đe dọa chiếm đảo Greenland của Đan Mạch, Đan Mạch bảo vệ không phận bằng tiêm kích cơ F-35 do tập đoàn Mỹ Lockheed Martin sản xuất. Mà, theo giới chuyên gia, Mỹ có thể chi phối từ xa loại tiêm kích cơ này, ví dụ như thông qua các phần mềm cài đặt trên phi cơ (« F-35 : Phi cơ Mỹ khiến Âu châu mắc bẫy », Radio France, 23/01/2026). Tình hình càng thêm đáng lo ngại, khi Đan Mạch tiếp tục đặt thêm đến 16 F-35 hồi tháng 10/2025, ngay cả khi chánh quyền Trump tuyên bố công khai tham vọng lãnh thổ với Greenland.
Đan Mạch chỉ là một trong 13 quốc gia Âu châu xử dụng tiêm kích cơ F-35. Phi công các nước như Anh, Ý, Đức, Hà Lan, Bỉ, Phần Lan…, « để chuẩn bị chuyến bay, phải gửi kế hoạch bay đến các trung tâm dữ liệu tại Mỹ ». F35 được coi là « một biểu tượng của sự phụ thuộc » nguy hiểm vào Mỹ (« Armement : que coûterait à l’Europe un conflit avec les États-Unis ? / Võ khí : Một cuộc xung đột với Hoa Kỳ sẽ gây ra những tổn thất gì cho Âu châu?», France Info, ngày 19/01/2026).
Chiến tranh Ukraina khiến Âu châu càng thêm phụ thuộc nặng vào võ khí Mỹ
Bài viết của Le Monde nêu bật một xu thế đáng sợ : cuộc chiến tranh tại Ukraina khiến Âu châu càng phụ thuộc nặng nề hơn vào võ khí Mỹ. Theo dữ liệu của Viện Quốc tế Nghiên cứu về Hòa bình, ở Stockholm, trong thời gian 2020 – 2024, lượng võ khí Âu châu nhập cảng tăng 155%, chủ yếu để cung cấp cho Kiev, trong đó hơn một nửa là từ Mỹ. Bên cạnh đó, phó giám đốc Viện Quan hệ Quốc tế và Chiến lược Pháp (IRIS), chuyên gia về quốc phòng Jean-Pierre Maulny, nhấn mạnh đến việc Washington càng đe dọa giảm bớt bảo đảm an ninh cho Âu châu, Âu châu càng phải nhanh chóng mua các võ khí của Mỹ.
Không chỉ bán võ khí, chánh quyền Mỹ còn đặt công nghiệp quân sự của Âu châu vào thế phụ thuộc lâu dài vào Mỹ. Đơn cử như phần thân tiêm kích cơ F-35, bán cho Âu châu, do tập đoàn Đức Rheinmetall sản xuất, và tập đoàn Ý Leonardo lắp ráp tại Ý. Chuyên gia Viện Quan hệ Quốc tế và Chiến lược Pháp chỉ trích việc các công ty Đức ký kết các hợp đồng sản xuất drone và hỏa tiễn hành trình với start-up quân sự Mỹ Anduril.
Các hợp tác công nghiệp quân sự với Mỹ mang những lợi ích trước mắt, nhưng cản trở sự trỗi dậy của ngành quân sự Âu châu, cụ thể như những khó khăn chồng chất trong việc Pháp và Đức phát triển Hệ thống tiêm kích cơ của tương lai SCAF (Système de Combat Aérien du Futur / Future Combat Air System), xuất phát một phần đáng kể do phía Đức ngần ngại trong việc thúc đẩy dự án tiêm kích cơ Âu châu, bị coi là cạnh tranh lại tiêm kích cơ Mỹ.
« 90% dữ liệu vệ tinh », hơn một nửa cáp ngầm
Thông tin vệ tinh là một trong những lĩnh vực khác, mà Âu châu phụ thuộc nặng nề vào Mỹ. Theo Le Monde, « 90% dữ liệu cho phép giám sát từ không gian, về cả dân sự và quân sự, của Âu châu phụ thuộc vào các hệ thống của Mỹ ». Nước Pháp, lo ngại bị Mỹ thao túng trong lĩnh vực này, không tin tưởng vào tập đoàn Space X của Elon Musk, đã phải chờ đến đầu năm 2025, khi hỏa tiễn đẩy Ariane-6 hoàn tất, mới cho phép phóng vệ tinh quân sự CS0-3.
Tình hình tương tự với lĩnh vực viễn thông. Theo trang mạng chuyên về viễn thông qua mạng dưới biển, TeleGeography, 11 trên tổng số 21 đường cáp ngầm qua đại dương, nối Mỹ với Âu Châu, là do các tập đoàn Mỹ kiểm soát. Google sở hữu bốn hệ thống, Meta bốn hệ thống.
GAFAM độc chiếm dịch vụ kỹ thuật số
Cùng với viễn thông, về các dịch vụ kỹ thuật số, các tập đoàn Mỹ thuộc nhóm GAFAM chi phối áp đảo. Theo một nghiên cứu do Cigref (Câu lạc bộ tin học của các doanh nghiệp lớn của Pháp), đặt hàng, tháng 4/2025, GAFAM thu hút đến 83% chi phí của Âu châu cho các dịch vụ này, từ phần mềm đến đám mây điện toán, với tổng số tiền 265 tỉ đô la/năm. Một người phụ trách của Cigref đưa ra một nguy cơ nhãn tiền, mà cách nay ít lâu có thể được coi chỉ là truyện viễn tưởng : tổng thống Trump ra lệnh các công ty Mỹ « ngừng cung cấp dịch vụ kỹ thuật số cho Đan Mạch ». Kịch bản này cũng có thể mở rộng cho Âu châu nói chung.
Hai lĩnh vực kinh tế chiến lược khác mà Âu châu phụ thuộc nặng nề vào Mỹ, là năng lượng và các dịch vụ thanh toán. Về mặt năng lượng, thay vì khí đốt của Nga, Âu châu giờ đây đang phụ thuộc ngày càng nặng nề vào Mỹ về khí hóa lỏng, ước tính đến 80% vào năm 2030. Điều gì sẽ xảy ra khi tổng thống Mỹ ra lệnh cho các công ty giới hạn xuất cảng vì lý do an ninh quốc gia ? Về mặt dịch vụ thanh toán, hai công ty Mỹ VISA và MasterCard quản lý đến hơn 60% các thanh toán bằng thẻ tín dụng của Âu châu. Câu hỏi tương tự cũng cần được đặt ra.
Những tiềm năng giúp hóa giải sự phụ thuộc
Bài tổng thuật của Le Monde một mặt ghi nhận tình trạng phụ thuộc nặng nề, nhưng mặt khác cũng nêu bật một số tiềm năng của Âu châu, trước hết là của Pháp, trong các lĩnh vực kinh tế chiến lược này. Đơn cử một vài ví dụ.
Việc Pháp làm chủ được công nghệ hỏa tiễn đẩy cho phép Pháp và Âu châu chủ động trước Mỹ trong lĩnh vực vệ tinh quân sự. Về viễn thông, Pháp có thể trông cậy vào Eutelsat, với hệ thống vệ tinh One Web, đã bắt đầu cung cấp các dịch vụ internet không dây, như Starlink của Musk. Ủy Ban Âu Châu có dự án hệ thống vệ tinh Iris² (Infrastructure for Resilience, Interconnectivity and Security by satellite), cung cấp loại dịch vụ này, cam kết đi vào hoạt động từ năm 2030. Trong lĩnh vực cáp ngầm dưới biển, Pháp nắm một lá chủ bài trong tay, công ty duy nhất của Âu châu sản xuất cáp ngầm, Alcatel Submarine Network. Tập đoàn này cũng sở hữu nhiều tàu sửa chữa và bảo dưỡng cáp, chưa kể các tàu chuyên dụng của Hải quân.
Về lĩnh vực dịch vụ kỹ thuật số, Le Monde dẫn lại nhận định của bộ trưởng đặc trách về trí tuệ / trí thông minh nhân tạo và kỹ thuật số Anne Le Henanff, cho biết một dấu hiệu tích cực : Pháp – Đức tổ chức một hội nghị về « chủ quyền kỹ thuật số của Âu châu » hồi tháng 11/2025, và đây có thể coi là một bước ngoặt đáng chú ý.
Về năng lượng, sự phụ thuộc nặng nề vào khí đốt Mỹ, Âu châu đang tìm cách hóa giải. Việc đẩy mạnh chuyển sang các năng lượng tái tạo mang lại sự chủ động cho Âu châu. Tại Hội nghị Biển Bắc đầu tuần này, bảy nước Âu châu cam kết đẩy mạnh ngành công nghiệp điện gió ngoài khơi ở vùng biển này. Năm ngoái, lần đầu tiên điện do năng lượng mặt trời và điện gió của Âu châu vượt sản lượng điện do năng lượng hóa thạch (dầu, khí và than).
Về các dịch vụ thanh toán, ngày 12/01 vừa qua, 70 kinh tế gia Âu châu công bố thư ngỏ, kêu gọi Nghị Viện Âu Châu phê chuẩn dự án của Ngân hàng Trung ương Âu châu, thúc đẩy mạnh phương tiện thanh toán riêng của Âu châu, như « yếu tố trung tâm của cơ sở hạ tầng kinh tế » của khối.
Đa số các đồng minh NATO nghi ngại nỗ lực xây dựng « tự chủ quốc phòng Âu châu » của Pháp
Về mặt công nghiệp quân sự, dự án hệ thống phòng không-phòng thủ hỏa tiễn, gọi tắt là TWISTER (Timely Warning and Interception with Sace-based Theater Surveillance), của Liên Âu, do tập đoàn Pháp MDBA điều phối, được coi là một dự án tiêu biểu cho khả năng hợp tác của Âu châu về quốc phòng.
Âu Châu và Pháp có nhiều tiềm năng trong các ngành chiến lược. Tuy nhiên, các dự án của Pháp, của Âu
trong các lĩnh vực này đang phải đối mặt với các khó khăn chồng chất, đặc biệt do những liên hệ mật thiết lâu đời với Mỹ, khiến việc xây dựng các năng lực riêng của Âu châu, đặc biệt về mặt quân sự, thường bị nhìn nhận với cặp mặt nghi ngờ, thậm chí thù địch tại chính nhiều quốc gia thành viên Liên Âu.
« (…) Đối với Pháp, trụ cột Âu châu của khối NATO phần lớn cần được thể hiện trong khuôn khổ Liên Hiệp Âu Châu , để góp phần xây dựng quyền tự chủ chiến lược lâu dài của Âu châu… Đối với hầu hết các nước đồng minh Âu châu khác, trụ cột này không nên được thể hiện trong Liên Hiệp Âu Châu, mà trong khối NATO, vốn vẫn là nền tảng của an ninh Âu châu. Do đó, các nước đồng minh Âu châu khác có xu hướng đánh giá cao các hành động của người Âu châu trong NATO, hơn là các hành động được thực hiện ở cấp độ Liên Âu. Khác biệt trong cách diễn giải này dẫn đến những sự không rõ ràng (des ambiguïtés) trong các mục tiêu chung được theo đuổi. » (trích báo cáo « Chiến lược công nghiệp quốc phòng Âu châu », thủ tướng Pháp đặt hàng, công bố tháng 10/2025).
(Theo RFI)
