Nhiều bạn Miền Bắc sống ở Miền Nam quen khi về quê nhờ bố lấy cái ly thì bị phản ứng, phải là cái cốc, nói ly là mất gốc. Người Bắc uống trà hay rượu đều bằng chén, sau này là cốc.
Tại sao là cốc, tại sao là ly?
Cốc thường lớn và rộng hơn ly. Tự vị Huỳnh Tịnh Của giải thích cái cúp là cái chén có cán. Hiểu cái cúp (coupe) của Pháp bị nói trại thành cái cốc.
Cái cốc là cái ly có quai. Nhưng người Miền Nam kêu cái ly có quai, bản rộng, hơi thô là cái tách, tách trà và tách café.
Điều này còn có thể dễ hiểu hơn vì ngoài cái cốc, tiếng Pháp còn có từ tasse uống cà phê, tiếng Việt đọc là tách. Tách nhỏ hơn cốc, thường làm bằng sành sứ.
Trong Tô Ánh Gguyệt, ông cả Diệp Lang xét nét Hồng Nga “Bà ở nhà làm gì mà ly tách đóng bợn hết trơn hết trọi vậy?”
Người Miền Nam phân biệt rõ giữa ly và tách.
Người Miền Nam kêu tách thì thường bằng sành sứ, uống rượu kêu chung cũng sành sứ. Nhưng ly là bằng thuỷ tinh.
Hồi xưa trước khi Pháp qua ông bà mình đâu biết thủy tinh là gì, mấy thứ đựng đồ ăn đồ uống đều làm bằng sành, bằng sứ.
Sao kêu là cái ly?
Đồ đựng nước bằng thuỷ tinh Hán Việt ghi là 玻璃 pha lê mà âm đọc là “bōlí”. Đọc trại là Pó Lỳ hoặc Phá Lỷ.
Người Miền Nam đọc là ly, thành cái ly. Đại Nam quốc âm tự vị 1895 của Huỳnh Tịnh Của định nghĩa:
– Li (chữ Hán, bộ Ngọc): loài chai đá trong suốt, loại thuỷ tinh.
– Lưu li, Pha li (hay pha lê) có nghĩa giống chữ Li. Một li rượu là một chén rượu.
Người Tàu kêu 杯 bôi là cốc, chén. Nhưng ở Miền Nam thì ly tách.
Cái ly uống rượu nhỏ người Tàu kêu là 杯子 (bēi zǐ), chữ bôi 杯 (bēi) nghĩa là cốc, ly hoặc chén, thường được xử dụng để đựng đồ uống, còn chữ 子 (zǐ) là hậu tố chỉ cái nhỏ nhỏ.
Nhưng ở Miền Nam, người Miền Nam uống rượu bằng chung và bằng ly xây chừng. Chung trơn kiểu chung ăn hột vịt lộn và ly nhỏ xíu bằng thuỷ tinh.
-Nhậu:
Trên bàn nhậu của dân Nam Kỳ chỉ xài một cái chung hoặc cái ly duy nhứt. Xưa là thân ái công bằng, nhưng nay ngẫm thì thấy mất vệ sinh.
“Nhà nghèo chỉ có một chung
Xin mời các bạn hãy đi lòng vòng…”
Trong bàn nhậu Nam Kỳ sẽ có một người làm chủ xị. Chủ xị là người làm chủ bàn nhậu, là người quyết định luật chơi, là người cầm chung rót rượu đầu tiên và quyết định sẽ xây vòng theo hướng nào.
Chung rượu sẽ cưa đôi, tức mỗi người nửa chung hay nửa ly xây chừng, như vậy mới thỏa tình tri âm, bạn hữu. Vì người Nam Kỳ ảnh hưởng của truyện Tàu rất nhiều, dạng chia rượu kết nghĩa vườn đào trong Tam Quốc.
“Uống chớ đại huynh, tuy rượu của quán nghèo mà nồng nàn hương vị. Xin kính cẩn tay nâng mời tri kỷ, mượn chén rượu ngày xưa cho tròn vẹn .thâm…tình…..
Rượu lạt trạng nguyên thì đệ chỉ xin dám uống một mình.
Đâu dám rót làm bẩn môi người nghĩa khí xin gởi vào đây bằng hương vị của ngày xưa.”(Bên cầu dệt lụa)
Nhậu một hồi “quắc cần câu”, xỉn quắc cần câu là một phương ngữ của dân Nam Kỳ.
Chuyện uống rượu của Nam Kỳ cũng có cái để ý thú vị, đó là cái ly xây chừng.
Nhưng muốn sống thọ thì bỏ rượu đi mấy cha!
“Bỏ nhậu không phải vì hèn
Bỏ nhậu vì sợ tiếng kèn đám ma.”
-Cafe:
Người Sài Gòn Chợ Lớn ghiền sáng uống café, hay ra tiệm nước uống café coi nhựt trình và bàn chuyện trên trời dưới đất.
– Ông chủ quán! Ngộ một ly xây chừng.
– Ê bồi, một xây chừng với một xây cá nại.
-Ê! Cho ngộ cái tẩy!
Ly cà phê đen nhỏ gọi là xây chừng, cà phê đen lớn gọi là tài chừng hoặc tài phé. Ngày nay uống cà phê không còn xài ly lớn nên từ tài chừng ít được xài.
Cà phê sữa thì gọi là xây nại, còn sữa nước sôi pha ít cà phê thì gọi là xây bạc sỉu, có chỗ gọi là bạc tẩy sỉu phé, tức sữa nước sôi cho một chút cà phê vô.
Còn xây cá nại là cái gì? Xây cá nại hoặc xi cá nại có nghĩa là ly cà phê sữa nhỏ hoặc tách cà phê sữa nhỏ. Nếu ly lớn là ly cối rồi.
Khi vô quán cà phê nói “Cho một xây cá nại!” thì không ai pha cho ly cối hết. Có người kêu là xây nại thì chủ cũng hiểu.
Còn cái tẩy là sao? Nó là ly đựng nước đá không có café ở trong đó. Ly đựng nước đá đeẻ châm trà đá kêu là xịt tẩy, kêu riết cắt ngắn kêu là cái tẩy.
-Bé ơi cho anh thêm cái tẩy!.
Sài Gòn café đi bà con ơi!
Từ Miền Tây lên, từ Miền Trung vô, từ hải ngoại về , tất cả đều rủ bạn bè café. Chạy xe mấy chục cây số về Sài Gòn tụm bạn lại ở quán cafe.
Cuối tuần cafe Sài Gòn để ôn lịch sử, kể về chuyện Tả Quân, Hậu Quân, Tổng Binh, Tổng Thống, để bám chặt lấy đất đai, văn hoá, truyền thống quê mình.
-Phải đó, Sài Gòn từng có Tổng Thống, có Dinh Tổng Thống nghen! Nó còn sờ sờ kìa! dinh Độc Lập.
Chúng ta yêu Miền Nam không có nề hà gì chuyện màu mè. Một người phóng khoáng có khi hời hợt, tâm hồn khoáng đãng nhưng cũng biết lợi ích, đôi khi cũng chướng tánh biết bực mình vì sự uốn éo của thời cuộc và sự có ý thức trong lòng mình. Con người văn minh mà!
Đọc sử phải hiểu rõ bản chất của sử, cũng là hiểu thấu lòng dạ ông cha chúng ta.
Một hột giống gieo xuống đất, đất đó phải xới, phải vun, phải dẫn nước, xẻ mương. Rồi may nhờ mưa thuận gió hòa qua sự điều hòa của trời đất, rồi tay gươm tay giáo xả thân bảo vệ nó thì hột mới nẩy mầm cho ra cái cây, sanh bông kết trái.
Hãy hiểu lịch sử đấu tranh nội tại của xứ sở mình, đặt mình vào giữa đặng thấy rõ quyền lợi của xứ sở mình đang ở đâu.
Học vấn là để đấu tranh, có ý thức rõ ràng để đồng hành và tồn tại.
Lịch sử Nam Kỳ Lục Tỉnh đi qua và vẫn còn đâu đó. Không thể xóa nhòa hay che ép nó đặng. Tại vì lịch sử khúc đó làm người ta nhớ hoài.
Lối về Sài Gòn có khi là một sáng café quán nhỏ, bạn bè ngồi gần nhau mà bỗng nghe vui vui trong gió.
-Cho anh một ly cafe sữa đá!
Giờ nói câu chót, không biết có nên nói không ta?
Vô quán cafe Sài Gòn sợ nhứt là cái gì? Là mấy cụ lý luận bèo giạt mây trôi, mấy cụ líu lo mặc áo bỏ vô quần trịnh trọng, múa quạt múa kiếm, đi họp hội hưu trí phong trào về ngồi la um sùm chuyện “vượt núi vượt đèo”, “vót chông”, “nợ máu xương”, kiểu ở Sài Gòn mà ăn bò beefsteak chấm mắm tôm, ăn bún bò bỏ mắm tôm vậy á!
Nợ máu xương gì mà ngồi tính hoài tinh quỷ! Ngồi gần nhức đầu chết mẹ!. Không nghe Hội Đồng Thăng nói hả mấy cụ? Xương cha nó cũng mục chớ đừng nói tới xương con.
Nói thiệt chứ không có giỡn chơi!
Cuộc sống là sự cạnh tranh và không người nào sanh ra có đặc quyền, ngoại trừ có cơ hội giống nhau để vươn lên.
