Getty Images

Tác giả, Swaminathan Natarajan, BBC World Service

Quan hệ xuyên Đại Tây Dương lại một lần nữa chịu áp lực sau khi các quốc gia Âu châu kiên quyết từ chối tham gia vào các cuộc tấn công gần đây do Mỹ và Do Thái thực hiện nhằm vào Ba Tư.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã nhiều lần sử dụng các cuộc phỏng vấn trên truyền thông và mạng xã hội để bày tỏ sự thất vọng của mình với các đồng minh Âu châu và thậm chí đe dọa rút khỏi liên minh quân sự lâu đời, Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO).

Mỹ đóng góp phần lớn chi tiêu quốc phòng và công nghệ quân sự tiên tiến trong tổ chức này.

Nếu Mỹ rút khỏi NATO, liệu các quốc gia Âu châu có thể duy trì khả năng răn đe đáng gờm mà không có sự hỗ trợ quân sự của Mỹ hay không?

NATO là gì và được thành lập khi nào?

NATO được thành lập vào năm 1949 với 12 quốc gia, trong đó có Mỹ, Anh Quốc, Gia Nã Đại và Pháp Quốc.

Các thành viên nhất trí rằng nếu một trong số họ bị tấn công, các thành viên khác nên giúp họ tự vệ.

Mục tiêu của NATO là ngăn chặn sự bành trướng ở Âu châu của Liên Xô – một nhóm các nước cộng hòa cộng sản do Nga thống trị.

Sau khi Liên Xô sụp đổ năm 1991, nhiều quốc gia Đông Âu đã gia nhập liên minh: A Nhĩ Ba Ni Á (Albania), Bảo Gia Lợi (Bulgaria), Hung Gai Lợi (Hungary), Ba Lan, Tiệp Khắc Cộng Hòa Quốc (Czech), Tư Lạc Phạt Khắc (Slovakia), La Mã Ni Á (Romania), Lập Đào Nguyên (Lithuania), Lạp Thoát Duy Á (Latvia) và Ái Sa Ni Á (Estonia).

Thụy Điển và Phần Lan, hai quốc gia đã giữ thái độ trung lập trong nhiều thập niên, đã nộp đơn xin gia nhập vào tháng 5/2022, sau cuộc xâm lược toàn diện của Nga vào Ô Khắc Lan.

NATO hiện có 32 thành viên trên khắp Âu châu và Bắc Mỹ.

NATO không có quân đội riêng, nhưng các nước thành viên có thể tiến hành hành động quân sự tập thể để đối phó với các cuộc khủng hoảng quốc tế.

Lực lượng NATO lần đầu tiên tham chiến vào năm 1994 khi tiêm kích cơ của Mỹ bắn hạ các phi cơ của Tắc Nhĩ Duy Á (Serbia) tham gia các chiến dịch ném bom ở Ba Tư Ni Á (Bosnia. Tên đầy đủ của quốc gia này là Bosnia and Herzegovina) trong khuôn khổ Chiến dịch Deny Flight.

Các hoạt động quân sự đang diễn ra bao gồm Chiến dịch Vệ binh Biển tuần tra Địa Trung Hải và sứ mệnh của NATO tại Y Lạp Khắc (Iraq) (dù hiện đang đóng quân tại Naples, nhằm đáp ứng tình hình an ninh trong khu vực).

Yêu cầu gia nhập NATO của Ô Khắc Lan hiện đang bị tạm hoãn.

Liên minh NATO hiện chưa điều quân đến Ô Khắc Lan hoặc thiết lập vùng cấm bay trên không phận nước này do lo ngại bị cuốn vào một cuộc xung đột trực tiếp với Nga, một siêu cường nguyên tử.

Tuy nhiên, các quốc gia thành viên riêng lẻ đã cung cấp võ khí và thiết bị cho Ô Khắc Lan.

Quốc phòng Âu châu

Getty Images

Tất cả nước NATO đều đang chi hơn 2% GDP vào quốc phòng

Là một liên minh quân sự, NATO sở hữu sức mạnh đáng gờm, nhưng các chuyên gia cho rằng nếu không có sự tham gia của Mỹ, sức răn đe đối thủ hùng mạnh của NATO sẽ bị suy yếu đáng kể.

Theo hãng tin Reuters, tính đến tháng 12/2025, có khoảng 68.000 quân nhân Mỹ đóng quân thường trực tại các căn cứ của Mỹ, trải rộng trên 31 căn cứ quân sự và 19 địa điểm quân sự khác.

Tiến sĩ Torrey Taussig, Giám đốc Sáng kiến ​​An ninh xuyên Đại Tây Dương tại Học viện nghiên cứu Atlantic Council (Hội đồng Đại Tây Dương) của Mỹ, lập luận: “Hiện tại, cam kết của Mỹ đối với NATO là không thể thiếu cả về mặt quân sự thông thường và nguyên tử.”

Bà từng giữ các vị trí cấp cao trong Bộ Quốc phòng Mỹ đặc trách các vấn đề Âu châu và NATO.

Nếu không có sự hậu thuẫn của Mỹ, Âu châu sẽ gặp khó khăn trong việc lấp đầy những khoảng trống trong các lĩnh vực quan trọng như “năng lực vận tải, tình báo, giám sát và trinh sát cũng như hệ thống phòng thủ hỏa tiễn”, bà nói trong một cuộc phỏng vấn qua email với BBC.

Tiến sĩ Gavin Hall, giảng viên về an ninh quốc tế tại Đại học Strathclyde ở thành phố Glasgow, Tô Cách Lan  (Scotland), đồng ý rằng bất kỳ sự rút quân nào của Mỹ cũng sẽ là một cú sốc đối với an ninh Âu châu.

Ông Hall nói với BBC: “Mỹ vẫn là trụ cột vững chắc đằng sau năng lực của các thành viên NATO khác.”

Theo ông, các nước Âu châu hiểu rõ rằng giai đoạn ban đầu của việc huy động và khai triển lực lượng vốn đã dựa vào việc Âu châu và các nước thành viên NATO duy trì năng lực quân sự thực chất mà không cần sự hỗ trợ của Mỹ.

“Các hoạt động của NATO, chẳng hạn như các nhiệm vụ tuần tra trên không ở Balkan (Ba Nhĩ Can), tuần tra hàng hải ở Địa Trung Hải,… phần lớn diễn ra mà không có sự tham gia trực tiếp của Mỹ.”]

Các thành viên NATO chi bao nhiêu cho quốc phòng?

Getty Images

NATO không có quân đội thường trực nhưng các thành viên phối hợp chặt chẽ việc khai triển lực lượng tại chỗ

Ông Trump có những lo ngại sâu sắc về NATO và thực tế trước đây liên minh này dường như bất lực trong việc tăng chi tiêu quốc phòng.

Năm 2014, NATO yêu cầu tất cả các thành viên chi ít nhất 2% GDP cho quốc phòng. Đến năm 2025, tất cả các nước thành viên đã đạt được mục tiêu đó.

Mục tiêu mới nhất mà các thành viên cam kết là tăng chi tiêu quốc phòng lên 5% GDP vào năm 2035.

Theo Học viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm, Mỹ chiếm 66% tổng chi tiêu quốc phòng của các nước NATO năm 2024.

Bà Taussig giải thích lý do tại sao việc điều chỉnh tăng ngân sách quốc phòng của Âu châu là điều không thể tránh khỏi.

“Mỹ cũng đóng góp khoảng 15% ngân sách chung của NATO để tài trợ cho các trụ sở NATO, các bộ chỉ huy quân sự và hạ tầng. Dù các đồng minh đang tăng cường chi tiêu quốc phòng, chi tiêu sẽ cần phải tăng hơn nữa nếu Mỹ cắt giảm đóng góp tài chánh.”

NATO đang tăng cường phòng vệ trước Nga như thế nào?

Getty Images

Các nước Âu châu sở hữu tiêm  kích cơ hiện đại, nhưng lại thiếu một số lượng lớn phi cơ vận tải và phi cơ trinh sát cỡ lớn

Năm 2023, giới chỉ huy NATO đã cùng nhau đồng ý về các kế hoạch chi tiết để đối phó với các cuộc tấn công tiềm tàng của Nga ở Bắc Cực và Bắc Đại Tây Dương, Trung Âu hoặc khu vực Địa Trung Hải.

Năm trước đó, họ cũng đã công bố kế hoạch tăng số lượng binh sĩ trong tình trạng sẵn sàng chiến đấu cao ở Âu châu từ 40.000 lên hơn 300.000.

Ngoài ra, họ đã tăng cường phòng thủ ở sườn phía đông, giáp với Nga, với tám nhóm tác chiến, có quy mô và thành phần khác nhau tùy theo yêu cầu quân sự.

Cứ ba năm một lần, NATO tổ chức cuộc tập trận Steadfast Defender (Hộ vệ Vững vàng), một trong những cuộc tập trận quân sự lớn nhứt từ ​​trước đến nay, với sự tham gia của 90.000 quân nhân từ tất cả 32 quốc gia thành viên NATO.

Cuộc tập trận tiếp theo dự kiến diễn ra ​​​​vào năm 2027.

Ông Hall nói, “Một NATO nhỏ hơn có thể đóng vai trò răn đe, mặc dù nó cần sự lãnh đạo và định hướng rõ ràng”.

Ông cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải cải thiện năng lực nguyên tử.

Pháp Quôc và Anh Quôc có võ khí nguyên tử, nhưng tổng số lượng của họ nhỏ hơn nhiều so với kho võ khí của Nga.

Các nước Âu châu hiện đang lên kế hoạch quân sự để chống lại các cuộc tấn công ban đầu và huy động lực lượng nhanh chóng, nhưng Hall cho biết ông không chắc liệu điều này có thể duy trì được về lâu dài hay không.

Một sự rạn nứt ‘thảm khốc’?

Quân đội Mỹ thường xuyên tiến hành các cuộc tập trận song phương và đa phương với các đồng minh Âu châu, giúp phát triển chiến thuật và cải thiện năng lực hiệp đồng tác chiến (năng lực hoạt động cùng nhau của các lực lượng quân sự).

Việc là thành viên của NATO giúp quân đội Mỹ dễ dàng tiếp cận nhiều căn cứ ở Âu châu.

Bà Taussig nói, “Nếu không có NATO, Hoa Kỳ sẽ phải ký các thỏa thuận hợp tác quốc phòng với các quốc gia trên cơ sở song phương để hoạt động tại những quốc gia đó.”

Bà Taussig chỉ ra rằng Mỹ đã có các thỏa thuận riêng biệt với nhiều quốc gia Âu châu, nhưng có thể cần phải ký các thỏa thuận mới với các quốc gia mà Mỹ chưa có thỏa thuận hợp tác quốc phòng.

Tuy nhiên, bà thừa nhận bất kỳ động thái nào của ông Trump nhằm hiện thực hóa lời đe dọa rút khỏi NATO đều sẽ có những hậu quả cả về quân sự lẫn chánh trị.

Bà Taussig cảnh báo, “Về mặt chánh trị, sự rạn nứt của Mỹ với liên minh này sẽ là thảm khốc đối với tính đoàn kết xuyên Đại Tây Dương và năng lực răn đe mà NATO thể hiện trước Nga và các đối thủ khác”.

Ngoài việc bảo đảm an ninh, liên minh này cũng tạo ra nhiều thiện chí cho Mỹ ở Âu châu, bà nói thêm: “Chúng ta không nên quên rằng cơ chế phòng thủ tập thể theo Điều 5 của NATO mới chỉ được kích hoạt một lần duy nhất là để bảo vệ Hoa Kỳ, chủ yếu là do uy tín của Mỹ với tư cách là một đồng minh kiên định trong NATO.”

Điều 5 đã được viện dẫn sau các cuộc tấn công khủng bố ngày 11/9/2001 nhằm vào Hoa Kỳ.

Ông Hall cho rằng ông Trump có thể sử dụng lời đe dọa rút khỏi NATO để đạt được những nhượng bộ trong các lĩnh vực quan trọng như Greenland (mà Trump nói rằng ông muốn giành được vì lý do an ninh quốc gia) hoặc thương mại.

Ông Hall nói thêm rằng bất kỳ sự rút lui nào cũng sẽ gây bất lợi cho cả hai bên.

“Nó sẽ phá vỡ sự thừa nhận về tính không thể chia cắt của an ninh xuyên Đại Tây Dương từ sau Thế chiến II. Nó sẽ là một lời tuyên bố rằng an ninh Âu châu không còn là mối quan tâm của Hoa Kỳ nữa và những thay đổi trong động lực an ninh Âu châu không hề ảnh hưởng đến lợi ích của Hoa Kỳ.”