Con đập lớn nhất thế giới này nắm giữ một bí mật mà NASA đã tính toán gần hai thập niên trước, và nó chứng minh rằng con người giờ đây có thể tác động đến độ quay của hành tinh chỉ với một công trình duy nhất.

Ngày 31 tháng 3 năm 2026 – Bài viết bởi Arezki Amiri

(Huy Lê biên dịch, Nguồn: dailygalaxy.com)

© Một con đập duy nhất của Trung Hoa đã đủ mạnh để làm thay đổi độ quay của Trái Đất. Ảnh: Shutterstock

Ở miền trung Trung Hoa, sông Dương Tử (Yangtze River) bị chặn lại bởi một kỳ tích kỹ thuật đồ sộ đến mức nó không chỉ tạo ra điện năng hay kiểm soát lũ lụt. Nó còn làm thay đổi độ quay của hành tinh. Đập Tam Hiệp 9 Three Gorges Dam) hoàn thành năm 2012, trải dài hơn 2.300 mét và cao 185 mét.

Phía sau nó là 40 cây số khối nước, tương đương khoảng 10 ngàn tỷ gallon. Lượng nước đó được trữ ở độ cao 175 mét (574 feet) so với mực nước biển. Độ cao đó rất quan trọng. Việc nâng một khối lượng lớn như vậy lên cao sẽ làm thay đổi cách Trái Đất quay.

Đập Tam Hiệp của Trung Hoa chứa 10 nghìn tỷ gallon nước với chiều cao 575 feet (khoảng 170 mét). Ảnh: Shutterstock

Con đập này tạo ra hơn 80 tỷ kilowatt giờ điện mỗi năm và kiểm soát lũ lụt dọc sông Dương Tử. Nó đã khiến hơn một triệu người phải dời đi nơi khác và làm thay đổi toàn bộ hệ sinh thái khu vực. Nhưng hậu quả bất ngờ nhứt của việc xây dựng nó lại không liên quan đến năng lượng hay sự di dời dân cư. Nó liên quan đến vật lý hành tinh.

Một tính toán của NASA, không phải là một lời cảnh báo

Tuyên bố này bắt nguồn từ một nghiên cứu năm 2005 của hai chuyên gia địa vật lý: Tiến sĩ Benjamin Fong Chao tại Trung tâm Không gian Goddard của NASA và Tiến sĩ Richard Gross tại Phòng thí nghiệm Phản lực của NASA. Họ đã từng nghiên cứu trận động đất Ấn Độ Dương năm 2004, có cường độ 9.0, trận động đất lớn thứ tư trong một thế kỷ. Trận động đất đó mạnh đến mức làm rút ngắn ngày của Trái đất đi 2,68 micro giây và làm dịch chuyển cực Bắc trung bình khoảng 2,5 cm theo hướng 145 độ kinh Đông.

Hình ảnh đập Tam Hiệp ở Trung Hoa được các phi hành gia chụp trên Trạm Vũ trụ Quốc tế vào tháng Tư năm 2009. Nguồn ảnh: NASA

Chao và Gross đã tính toán rằng việc tích nước vào hồ chứa của đập Tam Hiệp sẽ chỉ làm dài ngày thêm 0,06 micro giây và dịch chuyển cực Trái Đất khoảng 2 cm (0,8 inch). Trận động đất cũng làm giảm độ dẹt của Trái Đất, tức là sự dẹt ở hai cực và phình ra ở xích đạo, khoảng 1 phần trong 10 tỷ. Theo NASA, con đập này sẽ làm cho Trái Đất “tròn hơn một chút ở giữa và phẳng hơn ở phía trên”.

Vật lý của một hành tinh quay chậm

“Bất kỳ sự kiện nào trên thế giới liên quan đến sự chuyển động của khối lượng đều ảnh hưởng đến sự quay của Trái Đất, từ thời tiết theo mùa cho đến việc lái xe hơi”, Chao nói trong thông cáo báo chí năm 2005. Cơ chế là mômen quán tính. Một vận động viên trượt băng nghệ thuật quay nhanh hơn bằng cách thu tay vào trong và chậm hơn bằng cách duỗi tay ra ngoài. Trái Đất hoạt động theo cách tương tự.

Khi khối lượng di chuyển xa hơn trục quay, tốc độ quay sẽ chậm lại. Đập Tam Hiệp đã chuyển 40 km khối nước từ nơi chứa tự nhiên của nó lên một hồ chứa cao hơn 175 mét. Sự phân bổ lại khối lượng này làm Trái Đất quay chậm lại một chút. Hiệu ứng này là có thật nhưng vô cùng nhỏ.

Một bức ảnh khác từ Đập Tam Hiệp ở Trung Hoa. Nguồn ảnh: Shutterstock

Lực hấp dẫn của Mặt Trăng làm chậm sự quay của Trái Đất nhiều hơn nhiều, khoảng 1,7 mili giây mỗi thế kỷ, hay gấp khoảng 17.000 lần hiệu ứng hàng năm của con đập. Để so sánh, trận động đất năm 2004 đã làm rút ngắn ngày đi 2,68 micro giây, một sự thay đổi quá nhỏ để phát hiện bằng các thiết bị nhưng đủ lớn để tính toán. Sự thay đổi 0,06 micro giây của con đập này thậm chí còn nhỏ hơn.

Con người tiếp tục định hình lại chuyển động của hành tinh

Con đập này không phải là dự án duy nhất của con người làm thay đổi sự quay của Trái Đất. Từ năm 1993 đến năm 2010, việc loại bỏ khoảng 2.150 gigatonne nước ngầm đã làm dịch chuyển cực quay của Trái Đất 80 cm về phía đông. Biến đổi khí hậu cũng đóng một vai trò. Khi băng ở hai cực tan chảy và nước phân bố lại về phía xích đạo, sự quay của Trái đất càng chậm lại.

Việc băng tan ở Greenland và Nam Cực làm thay đổi sự phân bố khối lượng theo những cách mà các khoa học gia hiện nay có thể đo lường được. Những thay đổi này, giống như tác động của đập này, tuy nhỏ nhưng có thể đo được. Chúng bổ túc thêm bằng chứng cho thấy hoạt động của con người hiện đang đan xen với các định luật vật lý quy mô hành tinh theo những cách mà trước đây không thể tưởng tượng được.

Các khoa học gia đã phát hiện ra rằng độ nghiêng của Trái Đất đã thay đổi do lượng nước ngầm mà con người bơm lên. Ảnh: Seo và cộng sự.

Một số chuyên gia nghiên cứu hiện đang thảo luận liệu các hệ thống đo thời gian rốt cuộc có cần một “giây nhuận âm”, một phút chỉ có 59 giây, để tính đến những thay đổi tích lũy này hay không. Tinh huống đó vẫn còn xa vời. Nhưng nó nhấn mạnh mức độ đan xen sâu sắc giữa hoạt động của con người và vật lý hành tinh. Gross và Chao đã thường xuyên tính toán ảnh hưởng của động đất đến sự quay của Trái Đất, trường hấp dẫn và chuyển động cực.

Ý nghĩa thực sự của đập Tam Hiệp

Hậu quả thực sự và tức thời của đập Tam Hiệp là sản xuất năng lượng, kiểm soát lũ lụt và biến đổi môi sinh. Ảnh hưởng của đập đến sự quay của Trái Đất, mặc dù đúng về mặt khoa học, chỉ là một chi tiết nhỏ. Nghiên cứu của Gross và Chao cho thấy bất kỳ chuyển động khối lượng nào, từ động đất đến thời tiết theo mùa, đều có một số ảnh hưởng.

Sự thay đổi 0,06 micro giây của con đập này là quá nhỏ để phát hiện bằng các thiết bị hiện tại, mặc dù nó có thể được tính toán. Đó không phải là một võ khí bí mật hay một cuộc khủng hoảng hành tinh. Điều này đơn giản chỉ là bằng chứng cho thấy kỹ thuật hiện đại ngày nay hoạt động ở quy mô mà các chuyên gia vật lý phải tính đến. Cùng một nguyên lý vật lý giải thích chuyển động quay của người trượt băng cũng giải thích chuyển động quay của hành tinh bị tác động bởi một con đập này.

Tác giả Arezki Amiri.

Arezki là Tổng biên tập kiêm Quản lý dự án tại Nhựt Bổn, chuyên về khoa học và cách tân công nghệ. Vốn là người Algeria, ông có bằng Ngoại ngữ từ trường Lycée Zamoum Mohamed, bằng Cử nhân Anh ngữ từ Đại học Mouloud Mammeri de Tizi Ouzou và bằng Điều dưỡng từ Học viện Bel Air ở Boghni. Kết nối khoa học, truyền thông và nhân văn, ông khám phá cách nghiên cứu vũ trụ và các công nghệ mới nổi định hình tương lai của y tế và xã hội, dẫn dắt các dự án biên tập toàn cầu tại The Daily Galaxy, chuyển tải những ý tưởng phức tạp thành những câu chuyện hấp dẫn, đa văn hóa.