Giáo chủ Iran Ali Khamenei, 86 tuổi, không chỉ nắm giữ quyền lực tại Iran mà còn là người đứng đầu cả một « đế chế tài chính Setad » trị giá hàng trăm tỷ đô-la. Là một quốc gia giàu tài nguyên nhưng 40 % trong số 92 triệu người dân Iran sống dưới ngưỡng nghèo khó. Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo, với khoảng 200.000 quân, kiểm soát một chiếc « hộp đen » ngoài tầm mắt của các cơ chế giám sát tài chính quốc tế.
Quốc Hội Iran thề trung thành với giáo chủ Ali Khamenei. Ảnh ngày 01/02/2026 via REUTERS – Hamed Malekpour/Islamic consulta
Từ 15 năm qua kinh tế Iran gần như liên tục bị Hoa Kỳ và Tây phương trừng phạt, dù vậy, để bảo đảm sự tồn tại cho chế độ, đâu là bí quyết giúp Teheran vẫn có phương tiện tài trợ cho những cánh tay nối dài trong khu vực, như Hezbollah tại Liban hay các nhóm vũ trang thuộc lực lượng Hachd al-Chaabi ở Irak, phong trào Hồi Giáo Hamas của người Palestine : Những lá chắn giữa Iran và Israel.
100 tỷ đô-la nhờ xuất cảng dầu hỏa
Theo tuần báo Anh The Economist ấn bản ngày 17/10/2024, « Các công ty bình phong, một mạng lưới tài chính ngầm rộng lớn và Trung Quốc là ba lá chủ bài » của Iran trong nhiều thập niên qua.
Các công ty bình phong là công cụ để chuyển và rửa tiền từ các khoản giao dịch mua bán dầu và võ khí, như với Nga – nhất là từ khi Iran cung cấp drone cho Moscow xử dụng trên chiến trường Ukraine.
Tạp chí Time Magazine thẩm định dầu hỏa chiếm 70 % thu nhập của Iran và với khả năng cung cấp từ 3 đến 4 triệu thùng dầu một ngày, doanh thu của Setad trong tay giáo chủ Khamenei, năm 2025 đã lên tới 100 tỷ đô-la Mỹ. Báo tài chính Arabian Gulf Business Insight lưu ý sau đợt giao tranh giữa Israel và Iran, tháng 6/2025 Hoa Kỳ đã ban hành thêm các biện pháp trừng phạt Teheran, nhưng vô ích, bởi Iran đã quá quen cách vượt rào và đã xây dựng một mạng lưới tài chính ngầm cho phép Ngân Hàng Trung Ương « trực tiếp thu tiền từ khi dầu hỏa rời khỏi các giàn khoan. Nếu như Iran đã mất hẳn những thị trường Âu, Mỹ thì 95 % xuất cảng dầu thô Iran đổ về Trung Quốc » như The Economist ghi nhận. Trong hệ thống này, không ít các công ty bình phong đã được dựng lên tại Iran, Trung Quốc và phần lớn các khoản giao dịch đó không cần phải xử dụng đến đồng đô-la Mỹ để chi trả.
200 tỷ đô-la trong « két tiền » của Vệ Binh Cách Mạng
Vào lúc chiến hạm của Hoa Kỳ hiện diện tại Trung Đông trong những ngày đầu 2026, tổng thống Trump dọa Teheran « không còn nhiều thời gian » trước khi Washington mạnh tay tấn công, tương lai của chế độ liên tục cầm quyền từ sau cuộc cách mạng năm 1979 có vẻ bấp bênh hơn bao giờ hết, truyền thông Tây phương khẳng định giáo chủ Khamenei và những người thân cận, đang làm chủ một kho bạc khổng lồ hàng trăm tỷ đô-la. Từ năm 2013 kho bạc bí mật đó đã vượt ngưỡng tâm lý 100 tỷ đô-la. Quỹ nghiên cứu của Mỹ Foundation for Defense of Democaties ước tính, hiện tại, số tiền này « đã được nhân lên gấp đôi » và do Setad quản lý.
Setad là một con bạch tuộc, hiện diện và thậm chí chiếm thế độc quyền, hoặc gần như độc quyền trong nhiều lĩnh vực then chốt từ bất động sản đến các ngành công nghiệp dầu khí, các tập đoàn khai thác khoáng sản, phi trường, hải cảng, ngân hàng, các công ty cung cấp dịch vụ viễn thông và đương nhiên là cả ngành công nghiệp võ khí.
Với thời gian Setad từng bước trở thành một « két tiền » của chế độ ở Teheran, hoàn toàn biệt lập với ngân sách quốc gia. Đây cũng là công cụ để giáo chủ Khamenei từ đầu thập niên 1990 củng cố quyền lực chính trị, quân sự và cả trên bàn cờ khu vực … Giới trong ngành gọi thực thể này là một chiếc « hộp đen », cất giấu « hàng trăm tỷ đô-la » để Vệ Binh Cách Mạng -Pasdaran, theo tiếng Ba Tư, toàn quyền xử dụng ngoài vòng kiểm soát của các định chế tài chính ngân hàng quốc tế.
Báo chí Tây phương còn tiết lộ, một trong những nhân vật quan trọng nhất điều hành Setad chính là Mojtaba Khamenei, 57 tuổi, con trai giáo chủ Iran. Nhiều nguồn tin thông thạo được các hãng tin Anh, Mỹ trích dẫn thậm chí còn nói rõ, Setad dưới sự điều hành của giáo chủ và gia đình Khamenei đã bắt rễ khá sâu vào Venezuela, nhất là trong hai lĩnh vực xây dựng và dầu hỏa. Ngoài ra, qua các trung gian, thực thể này cũng đã hiện diện tại Âu châu, với những hệ thống khách sạn cao cấp ở Frankfurt – Đức, hay một vài « dự án bất động sản kín đáo hơn » tại Pháp, Ý …
Phong trào nổi dậy tại Iran bùng lên nhiều ngày trong năm 2025 mà một trong những nguyên nhân chính là tình trạng kinh tế tồi tệ tại một quốc gia giàu tài nguyên thiên nhiên như Iran. Vào thời điểm đó, phải mất gần 1,5 triệu rial mới đổi lấy được 1 đô-la Mỹ ; khoảng 40 % dân số Iran sống trong cảnh nghèo khó càng hoảng hốt và phẫn nộ khi thấy giá nhu yếu phẩm tăng 75 % trong một sớm một chiều.
Hậu quả từ lệnh trừng phạt của Mỹ
Trên kênh truyền hình Public Sénat hôm 12/01/2026 chuyên viên nghiên cứu David Rigoulet -Roze, Học Viện Phân Tách Sách Lược của Pháp IFAS, nói về tính bất cập của cả một « hệ thống » kinh tế tại quốc gia dầu hỏa này. Rigoulet -Roze cũng là tổng biên tập tạp chí Orients Stratégiques, tác giả cuốn République Islamique d’Iran en crise systémique- Cộng hòa Hồi giáo Iran bị khủng hoảng có hệ thống, NXB L’Harmattan.
« Chủ yếu là do hệ thống vận hành tại Cộng Hòa Hồi Giáo Iran. Đây không chỉ là một quốc gia giàu tài nguyên thiên nhiên mà còn có trình độ dân trí cao. Nghịch lý ở đây là vừa giàu tài nguyên thiên nhiên vừa có nhân lực rất tốt nhưng chỉ vì những lý do mang tính ý thức hệ nên Iran mới lún vào khủng hoảng như hiện nay. Đương nhiên, khủng hoảng tại quốc gia này thêm nghiêm trọng dưới tác động của các đợt trừng phạt kéo dài trong rất nhiều năm. Mọi người thường cho rằng, lệnh trừng phạt quốc tế, đặc biệt là chính sách gây áp lực tối đa của Hoa Kỳ là nguyên nhân, nhưng bên cạnh đó chính quyền Iran đã quản lý đất nước một cách quá kém cỏi.
Thêm vào đó là quá nhiều những trục trặc trong hệ thống kinh tế, là vai trò độc quyền của Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo trong những lĩnh vực then chốt, là tình trạng tham nhũng triền miên … Hơn nữa một phần thu nhập quốc gia lại được dùng để nuôi dưỡng các lực lượng ở hải ngoại, như là phong trào Hồi Giáo Hezbollah ở Liban, hay Hamas của người Palestine, để làm những lá chắn bảo vệ an ninh của bản thân Iran. Công luận ý thức được là thu nhập quốc gia bị thất thoát ra nước ngoài… ».
Thierry Coville, chuyên nghiên cứu về Iran tại Viện Quan Hệ Quốc Tế và Chiến Lược -IRIS, lấy làm tiếc cho một quốc gia có nhiều tiềm năng như Iran nhưng đã đánh mất cơ hội để trở thành một cường quốc khu vực. Thierry Coville là tác giả cuốn l’Iran, une puissance en mouvement -Iran, một cường quốc đang chuyển động, NXB Eyrolles
« Nhờ thỏa thuận nguyên tử ký kết hồi năm 2015 mà phần lớn các biện pháp trừng phạt nhắm vào Iran đã được dỡ bỏ trong giai đoạn 2016-2017. Đó là một ngoại lệ duy nhất trong suốt nhiều năm trời, chính xác hơn là từ 2011 cho đến nay. Chính vì không bị trừng phạt cho nên trong thời gian 2016-2017 lạm phát đã hạ xuống còn dưới 10 %. Đến năm 2018 Tổng thống Donald Trump lại đưa Teheran vào danh sách đen và theo tôi, đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng kiệt quệ hiện nay. Lạm phát hiện tại khoảng 30-40 %.
Ngoài ra, hệ thống chánh trị và kinh tế tại Iran khiến quốc gia này không thể phát huy hết tiềm năng, bởi vì một phần các hoạt động kinh tế quốc gia thuộc lĩnh vực ‘bán công’, trong tay lực lượng mang tên Pasdaran theo tiếng Ba Tư, tức là Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo Iran. Đây chính là kho bạc của Cộng Hòa Hồi Giáo Iran. Pasdaran được cho là kiểm soát từ 40% đến 70% GDP của Iran, theo tôi tỷ lệ đó có lẽ 20 % tức là 1 phần 5 tổng sản phẩm nội địa của nước này. Đây là một trọng lượng đã quá lớn rồi. Điều đó cũng có nghĩa là Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo Iran trực tiếp quản lý rất nhiều các doanh nghiệp trên toàn quốc (…) Cái khổ đối với Iran là quốc gia này thực sự có nhiều các doanh nhân thực thụ, thế nhưng lĩnh vực tư nhân chỉ tương đương 20 % GDP.
Câu hỏi còn lại là để tồn tại, liệu chính quyền Teheran có sẵn sàng cải tổ cấu trúc để mở rộng vai trò của lĩnh lực kinh tế tư nhân hay không ? Điều này hết sức quan trọng vì đây trước hết là một vấn đề chánh trị và nó đặt lại vai trò của khu vực mà tôi gọi là bán công, trong tay các vệ binh Pasdaran. Các số liệu thống kê cho thấy tình trạng kiệt quệ kinh tế dẫn tới cuộc nổi dậy lần này. Khoảng 40 % dân số Iran sống trong cảnh nghèo khó mà nguyên nhân chủ yếu là do trừng phạt kinh tế Mỹ ban hành ».
Mùa thu năm 2025 trước khi làn sóng phẫn nộ tại Iran lan tràn, một ngân hàng lớn ở Iran tuyên bố phá sản, hơn 7 triệu thân chủ trắng tay. Đó là ngân hàng Ayandeh, do một nhân vật tài phiệt thân cận với con trai giáo chủ Khamenei và với cựu tổng thống Iran Mahmoud Ahmedinejad sáng lập. Cùng lúc, báo chí tại Trung Đông và Âu Mỹ đưa tin, trong cuộc xung đột 12 ngày đêm hồi tháng 6/2025 với Israel, 10 tỷ đô-la đã rời khỏi Iran và được chuyển đến Irak hay Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất.
(Theo RFI)
