Nguồn: Katsuji Nakazawa, “Trump’s delay of China visit derails Xi’s 2026 diplomacy,” Nikkei Asia, 19/03/2026

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng (nghiencuuquocte.org)

Chuyến đi có thể bị hủy bỏ giữa lúc Tổng thống Mỹ tìm cách giải quyết những hậu quả do quyết định về Ba Tư của mình.

Trong một diễn biến bất ngờ phủ bóng lên các hoạt động ngoại giao của quan chức lãnh đạo tối cao Trung Hoa Tập Cận Bình trong năm nay, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã yêu cầu Trung Hoa hoãn chuyến thăm dự kiến của ông tới nước này.

Khi thông báo yêu cầu này vào thứ Hai ngày 16/03, Trump đã viện dẫn cuộc chiến Ba Tư, được phát động vào ngày 28/02 khi Mỹ và Do Thái tiến hành các cuộc không kích vào Tehran cùng nhiều khu vực khác của đất nước này.

Tuyên bố gây choáng váng của Trump được đưa ra khi các quan chức cấp cao của Trung Hoa và các viên chức Mỹ còn đang tiến hành các cuộc đàm phán thương mại tại Paris để chuẩn bị nền tảng cho chuyến thăm Trung Hoa của ông, vốn được lên lịch từ ngày 31/03 đến ngày 02/04.

Trước đó, vào Chủ nhật 15/03, Trump đã đe dọa hoãn chuyến thăm nếu Trung Hoa né tránh việc hỗ trợ bảo vệ các tàu đi qua Eo biển Hormuz, tuyến đường vận chuyển dầu mỏ quan trọng mà Ba Tư đã phong tỏa trên thực tế.

Trong một cuộc phỏng vấn với tờ Financial Times, Trump tuyên bố “chúng tôi muốn biết” trước chuyến thăm xem liệu Bắc Kinh có giúp bảo vệ tuyến đường thủy hẹp này hay không. “Chúng tôi có thể sẽ hoãn lại,” ông nói thêm.

Nói thêm về chuyến đi, Trump nói với các phóng viên tại Tòa Bạch Ốc vào ngày 17/03 rằng chuyến đi giờ đây sẽ diễn ra trong khoảng năm hoặc sáu tuần nữa. “Chúng tôi đang sắp xếp lại cuộc gặp,” ông nói. “Chúng tôi đang làm việc với Trung Hoa. Họ hoàn toàn thoải mái với điều đó.”

Một tàu chở khí LPG neo đậu ngoài khơi Shinas, Oman, vào ngày 11/03. Con tàu không thể di chuyển do cuộc chiến của Mỹ và Do Thái tại Ba Tư, và kéo theo đó là sự tắc nghẽn giao thông qua Eo biển Hormuz sau đó. © Reuters

Trong số những người tham gia các cuộc đàm phán thương mại cấp cao Mỹ-Trung tại Paris vào ngày 15 và 16 tháng Ba có Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent và “sa hoàng” kinh tế kiêm Phó Thủ tướng Trung Hoa, Hà Lập Phong.

Bessent khẳng định trước các phóng viên rằng bất kỳ sự trì hoãn nào đối với chuyến thăm Trung Hoa đều là do Trump cần phải ở lại Hoa Thịnh Đốn với tư cách Tổng Tư lệnh Quân đội Mỹ trong thời gian diễn ra chiến tranh Ba Tư.

Nếu Trump không thể rời Mỹ trong suốt thời gian diễn ra chiến tranh Ba Tư, thì điều đó có thể làm chệch hướng đáng kể lịch trình ngoại giao của Tập trong năm 2026; nó thậm chí có thể ảnh hưởng đến chính trị trong nước của Trung Hoa.

Tập đã muốn cân bằng quan hệ của đất nước mình với Mỹ bằng cách hiện thực hóa chuyến thăm Trung Hoa của Trump, rồi sau đó là ấn định chắc chắn chuyến thăm của chính ông tới Mỹ vào cuối năm nay.

Nếu các chuyến thăm qua lại này trở thành hiện thực, giai đoạn đình chiến thương mại tạm thời giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới sẽ tiếp tục cho đến ít nhất là cuối năm nay, mang lại khoảng thời gian xả hơi cho nền kinh tế đang khốn đốn của Trung Hoa.

Do sự suy giảm kéo dài trong lĩnh vực trọng điểm là bất động sản, nền kinh tế Trung Hoa hiện chưa cho thấy dấu hiệu phục hồi. Nền kinh tế này sẽ phải chịu một đòn giáng mạnh nếu thỏa thuận đình chiến tạm thời sụp đổ, theo đó châm ngòi lại cuộc chiến thuế quan ăn miếng trả miếng giữa Mỹ và Trung Hoa.

Chừng nào thỏa thuận đình chiến thương mại còn đứng vững, thì Tập mới có thể tập trung vào các bước chuẩn bị cho Đại hội Đại biểu Toàn quốc lần thứ 21 của Đảng Cộng sản Trung Hoa, diễn ra vào năm 2027.

Sự kiện được tổ chức 5 năm một lần của Đảng sẽ là thời khắc quyết định đối với Tập, vì ông dự kiến sẽ tái tranh cử nhiệm kỳ thứ tư cho chức vụ người đứng đầu Đảng.

Nếu chuyến thăm Trung Hoa của Trump thực sự bị hoãn lại như lời ông gợi ý, nó sẽ diễn ra vào cuối tháng 4 hoặc đầu tháng 5. Nhưng Trung Hoa lại có kỳ nghỉ lễ Lao động dài ngày ngay đầu tháng 5.

Nếu cuộc chiến Ba Tư không kết thúc trước thời điểm đó, chuyến thăm Trung Hoa của Trump rất có thể sẽ lại bị hoãn. Một số nhân vật ở Trung Hoa hiện đang suy đoán rằng, trong trường hợp xấu nhất, chuyến thăm của Trump có thể bị hủy bỏ hoàn toàn.

Trong cuộc phỏng vấn với tờ Financial Times, Trump đã gây sức ép buộc Trung Hoa phải quyết định càng sớm càng tốt xem liệu nước này có tham gia vào nỗ lực bảo vệ Eo biển Hormuz, bất chấp việc Ba Tư là một quốc gia thân thiện và là nước cung cấp dầu thô quan trọng cho Trung Hoa.

Donald Trump và Tập Cận Bình bắt tay tại Phi trường Quốc tế Gimhae, ở Busan, Nam Hàn, vào ngày 30/10/2025. Trong cuộc gặp, Tập đã đưa ra một số nhượng bộ với Trump. © Reuters

Để Tập giữ được thể diện, Trump phải đến thăm Trung Hoa. Nhưng Tổng thống Mỹ đang gây áp lực buộc Chủ tịch Trung Hoa phải lựa chọn giữa quan hệ hữu nghị với Ba Tư và quan hệ ổn định với Mỹ, bằng cách lấy chuyến thăm Trung Hoa của ông làm con bài mặc cả.

Đây chính là cách Trump thực hiện các thỏa thuận. Ông tin rằng nếu Tập thực sự đã củng cố quyền lực của mình bằng cách thực hiện thành công các cuộc thanh trừng quân sự, ông sẽ có thể dễ dàng điều động các chiến hạm Trung Hoa đến hỗ trợ bảo vệ Eo biển Hormuz.

Sau hội nghị thượng đỉnh gần đây nhất với Tập tại một căn cứ không quân của Nam Hàn ở Busan, vào ngày 30/10, Trump hẳn đã bị thuyết phục rằng dù có chuyện gì xảy ra, Tập cũng không thể nói không với việc ông đến thăm Trung Hoa.

Cuộc gặp đó thật bất thường, bởi Tập đã điều chỉnh lịch trình để gặp Trump tại thành trì của liên minh Mỹ-NamHàn, vốn là đối thủ an ninh của Trung Hoa.

Tập cũng đưa ra những nhượng bộ để bảo đảm thỏa thuận đình chiến thương mại tạm thời giữa hai bên, và lời hứa của Trump về việc đến thăm Trung Hoa vào mùa xuân năm 2026. Nói cách khác, cán cân quyền lực giữa hai nhà lãnh đạo đã nghiêng về phía Trump.

Sang ngày 03/01, lực lượng Mỹ bất ngờ tiến hành một cuộc đột kích vào thủ đô Caracas của Venezuela (Ủy Nội Thụy Lạp), bắt cóc Tổng thống khi đó của quốc gia Nam Mỹ là Nicolas Maduro và vợ ông, bà Cilia Flores, rồi đưa họ đến New York để đối mặt với tội danh buôn bán ma túy và nhiều cáo buộc khác.

Chưa đầy hai tháng sau, vào ngày 28/02, Mỹ cùng Do Thái khai triển các cuộc không kích nhắm vào Ba Tư, tiêu diệt nhà lãnh đạo tối cao của nước này, Ali Khamenei. Cần nhớ rằng Venezuela (Ủy Nội Thụy Lạp) của Maduro và Ba Tư của Khamenei đều thân Trung Hoa và chống Mỹ.

Chính quyền của Tập đã chính thức lên án Mỹ đối với các cuộc tấn công vào Venezuela (Ủy Nội Thụy Lạp) và Ba Tư, nhưng không có dấu hiệu nào cho thấy họ sẽ dừng công tác chuẩn bị cho chuyến thăm của Trump.

Vào thời điểm diễn ra hội nghị thượng đỉnh Busan, Tập đã tuyệt vọng tìm cách bảo đảm sự ổn định trong quan hệ của đất nước mình với Mỹ, chí ít là xuyên suốt năm 2026, thông qua các chuyến thăm qua lại.

Trương Hựu Hiệp mỉm cười trước ống kính tại Tòa nhà Bát Nhất ở Bắc Kinh vào ngày 29/08/2024, trong lúc Jake Sullivan bước phía sau ông. © Reuters

Bên cạnh những rắc rối kinh tế kéo dài của đất nước, vào thời điểm đó, Tập còn đang phải giải quyết một cuộc khủng hoảng chính trị, thực hiện những bước chuẩn bị ở hậu trường để thanh trừng một sĩ quan quân đội cấp cao. Điều này có thể giải thích lý do tại sao ông lại nhượng bộ Trump tại thượng đỉnh.

Ngay sau khi trở thành nhà lãnh đạo hàng đầu của Trung Hoa vào năm 2012, Tập đã phát động chiến dịch chống tham nhũng mang đậm dấu ấn của mình. Và mục tiêu mới nhất là Trương Hựu Hiệp, sĩ quan quân đội cấp cao nhất trong Quân Giải phóng Nhân dân Trung Hoa.

Cụ thể, vào ngày 24/01, Bộ Quốc phòng Trung Hoa chính thức thông báo rằng Trương đã bị điều tra vì “nghi ngờ vi phạm kỷ luật và pháp luật nghiêm trọng.”

Trương – một thành viên của Bộ Chính trị đầy quyền lực của đảng và là người cấp cao hơn trong hai Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương – từ lâu đã được xem là một trong những đồng minh đáng tin cậy nhất của Tập trong quân đội.

Quân ủy Trung ương giám sát Quân Giải phóng Nhân dân, với việc Tập kiêm nhiệm chức Chủ tịch Quân ủy. Quyết định thanh trừng đột ngột nhắm vào Trương đã gây ra những làn sóng chấn động trên toàn thế giới.

Khoảng một năm rưỡi trước, Trương còn tràn đầy tự tin khi chào đón một viên chức cấp cao của Mỹ tới Tòa nhà Bát Nhất, thành trì của Quân ủy Trung ương, ở trung tâm Bắc Kinh.

Khi ấy, vào ngày 29/08/2024, Trương đã gặp Jake Sullivan, Cố vấn An ninh Quốc gia của Tổng thống Mỹ Joe Biden. Cuộc gặp đánh dấu sự trở lại của vị tướng hàng đầu này trên sân khấu trung tâm của nền ngoại giao quân sự Trung Hoa đối với Mỹ.

Trong một diễn biến bất thường đối với một sĩ quan quân đội cấp cao, sau khi bắt tay chào Sullivan, Trương đã nở một nụ cười rạng rỡ chưa từng thấy trước ống kính máy quay từ các cơ quan truyền thông trong và ngoài nước.

“Việc ngài yêu cầu gặp tôi cho thấy giá trị mà ngài gán cho an ninh quân sự và quan hệ giữa quân đội hai nước chúng ta,” Trương nói với vị khách của mình.

Điều thú vị là Trương đã nhấn mạnh, dù một cách gián tiếp, tầm quan trọng của việc các viên chức cấp cao của Mỹ như Sullivan tiến hành đối thoại với chính sĩ quan cấp cao nhất của Quân Giải phóng Nhân dân. Xét đến tình hình lúc bấy giờ, những phát biểu của ông đặc biệt đáng chú ý.

Tại hội nghị trung ương bốn của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa 20 vào tháng 10/2025, 14 quan chức – bao gồm 9 cựu sĩ quan quân đội cấp cao – đã chính thức bị tước bỏ tư cách đảng viên vì tham nhũng.

Những nhân vật này bao gồm Hà Vệ Đông, cựu Phó Chủ tịch Quân ủy, và Miêu Hoa, cựu Ủy viên kiêm Chủ nhiệm Bộ Công tác Chính trị Quân ủy Trung ương. Cả hai đều là những phụ tá thân cận của Tập.

Trương – một “hồng nhị đại,” danh xưng dành cho con cái của các quan chức lãnh đạo của Đảng Cộng sản thời cách mạng – may mắn sống sót qua đợt thanh trừng quân sự đó. Nhưng Tập đã chuẩn bị sẵn sàng để dồn người đồng minh nay đã thành kẻ thù này vào chân tường. Trương bị thanh trừng chỉ ba tháng sau, gây bất ổn chính trị lớn trong nội bộ quân đội.

Trump nói chuyện tại khu nghỉ dưỡng Mar–a–Lago của ông ở Palm Beach, Florida, vào ngày 28/02. Marco Rubio đứng sau Tổng thống. Rubio hiện đang chịu các lệnh trừng phạt của Trung Hoa và đã bị cấm nhập cảnh vào nước này. © Reuters

Theo thông tin trên South China Morning Post, một tờ báo Hong Kong, vào ngày 13/03, Ngoại trưởng Marco Rubio, người đồng thời đang là Quyền Cố vấn An ninh Quốc gia của Trump, dự kiến sẽ tháp tùng Tổng thống Mỹ trong chuyến thăm Trung Hoa.

Rubio đã phải chịu các lệnh trừng phạt của Trung Hoa, bao gồm cả lệnh cấm nhập cảnh, kể từ năm 2020, khi vị chánh trị gia người Mỹ gốc Cuba (Cổ Ba) này vẫn còn là thượng nghị sĩ đại diện cho tiểu bang Florida. Rubio được biết đến là một người có quan điểm cứng rắn chống Trung Hoa.

Trung Hoa vẫn chưa công bố việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với Rubio. Nếu nước này cho phép viên chức ngoại giao hàng đầu của Mỹ đến thăm Bắc Kinh cùng với Trump, điều đó sẽ đánh dấu một sự nhượng bộ đáng kể khác đối với chánh quyền Trump.

Lập trường của chính phủ Trung Hoa đối với chuyến thăm Trung Hoa của Trump về mặt chính thức vẫn không thay đổi.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Hoa Lâm Kiếm cho biết vào thứ Hai ngày 16/03, ngay trước khi Trump thông báo cho Bắc Kinh về sự thay đổi trong kế hoạch chuyến thăm của mình, rằng hai nước “đang giữ liên lạc với nhau” để sắp xếp chuyến thăm Trung Hoa của Tổng thống Mỹ.

Cũng trong ngày hôm đó, sau khi các cuộc đàm phán thương mại cấp cao ở Paris kết thúc, Trung Hoa đã nhanh chóng thông báo qua các phương tiện truyền thông nhà nước rằng cả hai bên đã đồng ý hợp tác cùng nhau để “duy trì sự ổn định của các mức thuế quan song phương.”

Diễn biến này của Trung Hoa cho thấy Tập vẫn đặt kỳ vọng cao vào việc Trump sẽ thực hiện chuyến thăm của mình. Mọi thứ giờ đây phụ thuộc vào cuộc chiến ở Ba Tư. Tương lai vẫn là một ẩn số. Cuộc giằng co giữa Tập và Trump sẽ tiếp diễn cho đến phút chót.

Katsuji Nakazawa là ký giả và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Đông Kinh. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Hoa và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Hoa. Ông đã nhận Giải Ký giả Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.

*(DV News phụ chú)

-China: (giản thể: 中华人民共和国; phồn thể: 中華人民共和國; Hán-Việt: Trung Hoa Nhân dân Cộng hòa Quốc; bính âm: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó)