Nguồn: Katsuji Nakazawa, “Xi Jinping finds himself in a Japan-US dilemma,” Nikkei Asia, 26/03/2026

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng (nghiencuuquote.org)

(Huy Le  phụ đính)

Nhà lãnh đạo Trung Hoa muốn công kích Sanae Takaichi nhưng không muốn chọc giận Donald Trump.

Chính quyền của nhà lãnh đạo tối cao Trung Quốc Tập Cận Bình đã tiếp tục hành xử hết sức thận trọng để tránh làm mất lòng Donald Trump, do họ ưu tiên chuyến thăm Trung Quốc của vị tổng thống Mỹ thất thường này.

Hội nghị thượng đỉnh Nhựt-Mỹ tuần trước đã đẩy chính quyền Tập vào thế lưỡng nan về việc làm thế nào để cân bằng lập trường cứng rắn đối với Thủ tướng Nhựt Bổn Sanae Takaichi với cách ứng xử hòa giải dành cho Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Takaichi đã có chuyến thăm đầu tiên tới Mỹ kể từ khi nhậm chức vào mùa thu và hội đàm với Trump giữa lúc quân đội Mỹ đang tiến hành các cuộc tấn công vào Ba Tư.

Tại Tòa Bạch vào ngày 19/03, Trump giải thích với nhà lãnh đạo Nhựt Bổn rằng ông đã hoãn chuyến thăm Trung Hoa khoảng một tháng rưỡi. Trump nói rằng ông sẽ đến Trung Hoa “rất sớm thôi.”

Ban đầu, Trump dự kiến thăm Trung Hoa từ ngày 31/03 đến ngày 02/04. Tòa Bạch Ồc đã thông báo vào thứ Tư ngày 24/03 rằng ông sẽ thực hiện chuyến đi vào ngày 14 và 15 tháng Năm – đây hẳn là một tin vui cho chính quyền Tập.

Sanae Takaichi gọi Tổng thống Mỹ là “Donald,” cảm ơn ông vì đã mời bà đến Tòa Bạch Ốc và ca ngợi ông là người duy nhất có thể mang lại hòa bình và thịnh vượng cho thế giới. Tập Cận Bình cũng không muốn làm mất lòng Trump. (Ảnh ghép của Nikkei/Ảnh gốc của Reuters)

Trung Hoa lo ngại Trump sẽ lại trì hoãn hoặc thậm chí hủy bỏ chuyến đi vốn đã được quảng bá rầm rộ này. Điều đó sẽ phủ bóng đen lên thỏa thuận đình chiến thương mại tạm thời giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Nếu thỏa thuận đình chiến thương mại sụp đổ, nền kinh tế đang gặp khó khăn của Trung Hoa sẽ phải hứng chịu một đòn giáng nặng nề.

Hoàn toàn trái ngược với thái độ dành cho Trump, Trung Hoa đã tung ra một loạt các cuộc tấn công cá nhân không ngừng nghỉ nhắm vào Takaichi vì phát ngôn của bà về một tình huống khẩn cấp có thể xảy ra ở Đài Loan.

Vào ngày 07/11 năm ngoái, Takaichi phát biểu trước Nghị viện Nhựt Bổn rằng một kịch bản giả định Trung Hoa tấn công Đài Loan có thể gây ra mối đe dọa sống còn đối với Nhựt Bổn, cho phép nước này thực thi quyền tự vệ tập thể. Trung Hoa luôn xem Đài Loan là một phần lãnh thổ của mình.

Chính quyền Tập đã tìm cách chia rẽ Nhựt Bổn và Mỹ trước chuyến thăm Trung Hoa của Tổng thống Trump. Nhưng mọi chuyện đã không diễn ra như kỳ vọng của chính quyền Tập.

Khi bắt đầu hội nghị thượng đỉnh Takaichi-Trump, vốn mở cửa cho báo chí, nhà lãnh đạo Mỹ đã nồng nhiệt chào đón người đồng cấp Nhựt Bổn tới Tòa Bạch Ốc, ca ngợi bà là một “người phụ nữ rất nổi tiếng và quyền lực” và nói rằng họ có “một quan hệ rất tốt đẹp.”

Gọi Tổng thống Mỹ bằng tên Donald, Takaichi đã cảm ơn ông vì lời mời đến Tòa Bạch Ốc và ca ngợi ông là người duy nhất có thể mang lại hòa bình và thịnh vượng cho thế giới.

Theo Bộ Ngoại giao Nhựt Bổn, hai nhà lãnh đạo sau đó đã trao đổi quan điểm về những vấn đề liên quan đến Trung Hoa và tái khẳng định rằng Nhựt Bổn và Mỹ sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ.

Còn theo một bản tóm tắt thông tin do Tòa Bạch Ốc công bố về hội nghị thượng đỉnh, các nhà lãnh đạo cũng “cam kết vì hòa bình và ổn định trên Eo biển Đài Loan như một yếu tố không thể thiếu đối với an ninh khu vực và thịnh vượng toàn cầu.”

Sanae Takaichi bắt tay Donald Trump tại Phòng Bầu dục ở Tòa Bạch Ốc, hoa Thịnh Đốn vào ngày 19/03. Trump ca ngợi Takaichi là một “phụ nữ rất nổi tiếng và quyền lực.” © Reuters

Họ “ủng hộ việc giải quyết hòa bình các vấn đề giữa hai bờ eo biển thông qua đối thoại, và phản đối bất kỳ nỗ lực nào nhằm đơn phương thay đổi hiện trạng, kể cả bằng vũ lực hay ép buộc,” bản tóm tắt thông tin nêu rõ.

Dù tiếp tục công kích Takaichi, chính quyền Tập không hề muốn làm phật ý Trump.

Đó chính là lý do tại sao lời châm chọc bất ngờ của Trump về cuộc tấn công năm 1941 của Nhựt Bổn vào Trân Châu Cảng ở Hawaii – và phản ứng bối rối của Takaichi – lại khiến các quan chức Trung Hoa thích thú.

Đây là tin tức đầu tiên được các cơ quan truyền thông nhà nước Trung Hoa, bao gồm Đài Truyền hình Trung ương Trung Hoa và Tân Hoa Xã, đưa tin về hội nghị thượng đỉnh Nhựt-Mỹ. Các bài báo kèm hình ảnh hoặc tranh minh họa chế nhạo Takaichi đã lan truyền chóng mặt.

Khi một ký giả người Nhựt hỏi tại sao Mỹ không thông báo trước cho Nhựt Bổn và các đồng minh NATO về các cuộc không kích vào Ba Tư ngày 28/02, Trump đã châm biếm: “Còn ai rành về bất ngờ hơn Nhựt Bổn nữa? Thế tại sao các vị không cho tôi biết về Trân Châu Cảng?”

Khi Trump đưa ra lời nhận xét gây sốc này, Takaichi tỏ ra bối rối; bà không nói một lời nào mà chỉ mở to hai mắt.

Các phương tiện truyền thông Trung Hoa phần lớn đã phớt lờ những phát biểu khác của Trump với Takaichi, bao gồm cả việc ông sẽ “hết lời ca ngợi Nhựt Bổn khi tôi ở Trung Hoa cùng Chủ tịch Tập.”

Khi được hỏi về quan hệ Nhật-Hoa, Trump nói: “Tôi biết họ [Nhựt Bổn và Trung Hoa] có một quan hệ hơi căng thẳng,” và thúc giục Takaichi bày tỏ lập trường của mình về Trung Hoa trước các ống kính máy quay.

“Nhựt Bổn luôn cởi mở trong việc đối thoại với Trung Hoa,” Takaichi nói để đáp lại yêu cầu của Trump. “Chúng tôi đang giải quyết các quan hệ với Trung Quốc một cách bình tĩnh.”

Đây là một cơ hội tốt để Takaichi xua tan những tin đồn rằng bà có bất đồng với Trump về quan hệ với Trung Hoa. Nhưng việc Takaichi công khai tuyên bố lập trường của mình về quan hệ Đông Kinh  – Bắc Kinh là điều mà chính quyền Tập không muốn truyền thông Trung Hoa đưa tin.

Tại một cuộc họp báo thường kỳ vào thứ Hai ngày 23/03, phát ngôn nhân của Bộ Ngoại giao Trung Hoa, Lâm Kiếm, đã đề cập đến nhận xét về Trân Châu Cảng của Trump, dù ông từ chối bình luận về nó.

Các chiến hạm tham gia cuộc tập trận hải quân Ba Tư-Nga-Trung Quốc ở Vịnh Oman, ngoài khơi bờ biển Ba Tư, vào ngày 17/03/2023. Trung Hoa đã không tham gia vào đợt tập trận năm nay. © Quân đội Iran/WANA (Thông tấn xã Tây Á)/Reuters

Trump và Takaichi cũng công bố các sáng kiến mới tại hội nghị thượng đỉnh của họ nhằm “củng cố Liên minh Mỹ-Nhựt, tăng cường an ninh kinh tế, và thúc đẩy sức răn đe để thúc đẩy một khu vực Ấn Độ-Thái Bình Dương tự do và rộng mở,” theo bản tóm tắt thông tin của Tòa Bạch Ốc.

Lâm đã không chỉ trích các sáng kiến này vì sự nể nang dành cho vị Tổng thống Mỹ.

Phát ngôn viên này chỉ nói rằng “Việc Mỹ và Nhựt Bổn phát triển quan hệ song phương nên có lợi cho hòa bình và ổn định khu vực, thay vì nhắm vào bất kỳ quốc gia thứ ba nào, hay gây tổn hại đến lợi ích của họ.”

Như một dấu hiệu cho thấy cách ứng xử hòa giải của mình đối với chánh quyền Trump, vào giữa tháng 2/2026, Trung Hoa đã không tham gia vào hoạt động mà một nguồn tin ngoại giao mô tả là “cuộc tập trận quân sự chống Mỹ.” Trong những năm trước đó, Trung Quốc đã cùng Ba Tư và Nga tham gia các cuộc tập trận hải quân gần Ba Tư.

Năm nay, ngay trước khi Mỹ và Do Thái tiến hành các cuộc tấn công quân sự vào Tehran và các khu vực khác của Ba Tư, Nga và Ba Tư đã tiếp tục các cuộc tập trận mà không có Trung Hoa ở khu vực gần Eo biển Hormuz trọng yếu.

Eo biển hẹp này – kết nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman – đã bị Ba Tư phong tỏa trên thực tế kể từ khi chiến tranh bắt đầu.

Các tàu thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo tinh nhuệ của Ba Tư, cơ quan thống trị nền chính trị nước này, cũng như từ hải quân Ba Tư và Nga, đã tham gia cuộc tập trận quân sự.

Cảng Gwadar của Pakistan (Ba Cơ Tư Thản), nằm gần biên giới Ba Tư, đóng một vai trò trọng yếu trong Sáng kiến Vành đai và Con đường do Trung Hoa dẫn đầu. Nó hy vọng tạo ra một khu kinh tế khổng lồ kết nối Trung Hoa với Âu châu bằng cả đường bộ và đường biển.

Một công ty Trung Hoa đã mua lại quyền vận hành cảng này và đang tiến hành các khoản đầu tư hạ tầng cơ sở. Các tuyến đường biển ngay bên ngoài cảng có ý nghĩa sống còn đối với Trung Hoa, vì chúng chính là huyết mạch đưa các tàu chở dầu mang lượng lớn dầu thô từ khu vực Vịnh Ba Tư đến Trung Hoa.

Các cuộc tập trận quân sự Trung Hoa-Ba Tư-Nga bắt đầu vào năm 2019. Sau hai năm gián đoạn do đại dịch COVID-19, chúng đã được nối lại vào năm 2022 và được tổ chức hằng năm kể từ đó, dù Trung Hoa vừa rút lui một tháng trước.

Có một bài bình luận thú vị đã được công bố bên trong Trung Hoa, dù một cách khá kín tiếng, về sự thay đổi thái độ đột ngột của nước này đối với cuộc tập trận.

Bài bình luận khẳng định, bằng cách quyết định không tham gia năm nay, Trung Quốc đã phát đi tín hiệu rằng dù họ vẫn tiếp tục hỗ trợ Ba Tư về mặt ngoại giao và kinh tế, nhưng quân đội của họ sẽ không bao giờ trực tiếp can thiệp thay cho Ba Tư để chống lại Mỹ và Do Thái.

Nhưng ta không thể chỉ đánh giá bài bình luận qua vẻ bề ngoài. Có một niềm tin sâu rộng rằng Ba Tư đang xử dụng Hệ thống Vệ tinh Dẫn đường Bắc Đẩu của Trung Quốc để dẫn đường cho hỏa tiễn và phi cơ không người lái của mình. Nếu không có thông tin từ hệ thống vệ tinh Bắc Đẩu, Ba Tư không thể tiến hành các cuộc tấn công trả đũa chính xác vào các quốc gia Vùng Vịnh đang có các căn cứ quân sự của Mỹ.

Tuy nhiên, bài bình luận phản ánh một điều quan trọng: Trung Hoa không muốn thực hiện bất kỳ hành động nào có thể chuốc lấy cơn thịnh nộ của Trump, chí ít là vào lúc này, ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với việc phải hy sinh các quan hệ với Ba Tư.

Đó chính là lý do tại sao Trung Hoa tỏ ra lạnh nhạt với Ba Tư trong lúc các hành động thù địch quân sự leo thang.

Tập đang nóng lòng chờ đợi hội nghị thượng đỉnh với Trump tại Bắc Kinh. Cán cân quyền lực giữa hai nhà lãnh đạo, vốn đã trở nên rõ ràng hơn vào thời điểm này, sẽ nghiêng về phía có lợi cho Trump.

Trong khi đó, các báo cáo truyền thông về chuyến thăm Trung Hoa của Trump đã xuất hiện. Vào ngày 21/03, trang tin chính trị Mỹ Politico đưa tin rằng chánh quyền Trump “đang nói với các quan chức nước ngoài và nhiều người khác rằng họ sẽ không sắp xếp lại lịch trình hội nghị thượng đỉnh giữa tổng thống và nhà lãnh đạo Trung Hoa Tập Cận Bình cho đến khi chiến tranh Ba Tư kết thúc.”

Tập Cận Bình tham dự lễ bế mạc kỳ họp Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh vào ngày 12/03. Ông đang theo dõi chặt chẽ các sự kiện ở Ba Tư. (Ảnh của Tomoki Mera)

Politico dẫn lời một viên chức ngoại giao ở Hoa Thịnh  Đốn am hiểu về kế hoạch tổ chức thượng đỉnh Mỹ-Hoa xác nhận rằng chính quyền đã nói rõ “ngày tháng tổ chức hội nghị thượng đỉnh Trump-Tập sẽ chỉ được đề xuất sau khi giai đoạn nóng của xung đột Ba Tư kết thúc.”

Chánh phủ Mỹ đã phủ nhận thông tin này. Nhưng dựa trên những lời giải thích trước đây của Trump, không nghi ngờ gì về việc có một liên kết giữa tiến độ của chiến dịch quân sự mà Mỹ đang tiến hành chống lại Iran với chuyến thăm Trung Quốc của vị tổng thống.

Cũng có thể Trump sẽ xử dụng thời điểm chuyến đi Trung Quốc của mình như một con bài mặc cả trong các cuộc đàm phán thương mại và các đàm phán khác với chính quyền Tập.

Về phần cuộc chiến ở Ba Tư, vào thứ Hai, Trump cho biết ông sẽ tạm hoãn các cuộc không kích vào nhà máy điện đã đe dọa trước đó trong vòng năm ngày. Và rõ ràng là Tập đang hết sức chú ý đến diễn biến của cuộc chiến.

Katsuji Nakazawa là ký giả và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Đông Kinh. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Hoa và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Hoa. Ông đã nhận Giải Ký giả Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.