Nguồn: Ian Storey, “Can Moscow and Seoul Help Vietnam Achieve its Nuclear Energy Ambitions?,” Fulcrum, 04/02/2026

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng (nghiencuuquocte.org)

Việt Nam có những kế hoạch lớn để xây dựng một loạt nhà máy điện nguyên tử. Nhưng hiện phải đối mặt với nhiều thách thức.

Việt Nam đang ấp ủ những kế hoạch đầy tham vọng nhằm xây dựng một loạt nhà máy điện nguyên tử để cung cấp năng lượng cho nền kinh tế đang phát triển nhanh chóng của mình. Và một số quốc gia khác sẵn sàng tham gia hỗ trợ tiến trình chuyển đổi này. Dù vậy, tham vọng điện nguyên tử của Việt Nam vẫn phải đối mặt với những thách thức lớn.

Tại Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam vừa kết thúc, Tổng Bí thư Tô Lâm đã đưa ra cam kết mạnh mẽ về việc tăng trưởng kinh tế ít nhứt 10% mỗi năm cho đến năm 2030.

Để đạt được mục tiêu lớn đó, Việt Nam sẽ phải tăng gấp đôi công suất phát điện hiện tại. Nhưng nếu muốn đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, phần lớn nguồn điện đó sẽ phải đến từ năng lượng tái tạo, bao gồm cả điện nguyên tử.

Hai quốc gia có vẻ ở vị thế tốt để hỗ trợ là: Nga và Nam Hàn. Nhưng con đường phía trước có thể gặp phải một số trở ngại.

Khát vọng điện nguyên tử của Việt Nam bắt nguồn từ khi bắt đầu cải cách kinh tế vào giữa thập niên 1980. Tuy nhiên, mãi đến năm 2009, Hà Nội mới công bố kế hoạch xây dựng 14 nhà máy điện nguyên tử trên cả nước vào năm 2030.

Hai nhà máy đầu tiên sẽ được đặt tại tỉnh Ninh Thuận ở vùng duyên hải Nam Trung Bộ (nay gọi là tỉnh Khánh Hòa). Dự án Ninh Thuận sẽ bao gồm hai nhà máy điện nguyên tử, mỗi nhà máy gồm bốn lò phản ứng phân hạch hạt nhân. Tổng công suất phát điện của hai nhà máy sẽ vượt quá 4.000 megawatt (MW).

Năm 2010, tập đoàn năng lượng nhà nước Rosatom của Nga đã giành được hợp đồng xây dựng Ninh Thuận 1, trong khi một liên danh của Nhựt Bổn được chọn cho Ninh Thuận 2. Moscow và Tokyo đã đồng ý hỗ trợ tài chánh cho dự án bằng cách cung cấp các hạn mức tín dụng.

Tuy nhiên, vào năm 2016, dự án đột ngột bị dừng lại do sự kết hợp của nhiều yếu tố: chi phí leo thang, lo ngại về an toàn sau sự cố Fukushima, và những bất đồng nội bộ trong Đảng Cộng sản Việt Nam.

Tuy nhiên, sau khi được bầu làm Tổng Bí thư vào năm 2024, ông Tô Lâm – người chú trọng vào tăng trưởng kinh tế – đã chỉ đạo nối lại dự án Ninh Thuận. Đàm phán đã được khởi động với Canada, Pháp, Nhựt Bổn, Nam Hàn, Nga, và Mỹ. Năm ngoái, các kế hoạch năng lượng tương lai của đất nước cũng được cập nhật để bao gồm điện nguyên tử, và một đạo luật đã được thông qua nhằm cung cấp khung pháp lý. Ông Tô Lâm muốn nhà máy điện nguyên tử đi vào hoạt động vào cuối năm 2031.

Thế nhưng, vào tháng 01/2026, phía Nhựt Bổn đã gây chấn động khi tuyên bố rút khỏi dự án Ninh Thuận vì cho rằng mốc thời gian này là phi thực tế. Không nản lòng, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã thúc giục các quan chức chính phủ làm việc “ngày đêm” để kịp tiến độ.

Dù Nhựt Bổn đã rút lui, Nga vẫn rất tích cực tham gia cuộc chơi. Hồi tháng 01/2025, Việt Nam đã ký thỏa thuận hợp tác với Rosatom. Sau sự rút lui của Nhựt Bổn, Hà Nội nhanh chóng kêu gọi các cuộc đàm phán khẩn cấp với Nga để đẩy nhanh dự án Ninh Thuận 1.

Việc Nga là ứng cử viên hàng đầu cho Ninh Thuận 1 là điều dễ hiểu. Năm 2010, họ được chọn vì ba lý do. Thứ nhứt, Việt Nam và Nga có lịch sử hợp tác năng lượng lâu dài, bao gồm cả năng lượng nguyên tử. Thứ hai, Nga đã xây dựng các nhà máy điện nguyên tử trên toàn thế giới và thống trị thị trường uranium làm giàu được xử dụng để làm nhiên liệu cho các lò phản ứng. Thứ ba, họ sẵn sàng cung cấp các khoản vay hào phóng (năm 2011, họ đồng ý tài trợ 85% chi phí cho Ninh Thuận 1).

Nếu Nga được trao lại hợp đồng, đây sẽ là một thắng lợi thương mại lớn đối với nước này tại Đông Nam Á và sẽ giúp ích cho nỗ lực chào bán điện nguyên tử của Moscow tại các quốc gia khác trong khu vực như Indonesia.

Nhưng để tránh “bỏ tất cả trứng vào một giỏ,” Việt Nam khó có khả năng trao cả hai hợp đồng cho Nga. Vậy thì ai sẽ xây dựng Ninh Thuận 2?

Mỹ là một cái tên tiềm năng. Hai nước đã ký hiệp định hợp tác năng lượng nguyên tử vào năm 2014. Năm ngoái, công ty điện nguyên tử lớn nhứt của Mỹ, Westinghouse, đã ký thỏa thuận với PetroVietnam (công ty nhà nước phụ trách Ninh Thuận 2) để thúc đẩy hợp tác đó.

Tuy nhiên, việc chánh quyền Trump áp thuế 20% lên hàng xuất cảng của Việt Nam đã làm quan hệ song phương xấu đi. Bên cạnh đó, Mỹ chủ yếu quan tâm đến việc hợp tác với Việt Nam để xây dựng các lò phản ứng mô-đun nhỏ, loại hình hiện chưa được thương mại hóa.

Và đây là lúc Nam Hàn xuất hiện. Seoul vốn đã là một trong những đối tác thương mại và đầu tư quan trọng nhứt của Việt Nam. Nam Hàn cũng có nền công nghiệp nguyên tử tân tiến. Gần đây, họ vừa hoàn thành nhà máy điện nguyên tử Barakah tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhứt (UAE), một nhà máy gồm bốn lò phản ứng với công suất 5.600 MW. Như một dấu hiệu cho thấy Nam Hàn có thể đảm nhận Ninh Thuận 2, vào tháng 08/2025, Hà Nội và Hán Thành (Seoul) đã đồng ý mở rộng hợp tác song phương, cụ thể bao gồm cả việc xây dựng các nhà máy điện nguyên tử.

Nhưng ngay cả khi các hợp đồng với Nga và Nam Hàn được ký kết trong năm nay, dự án Ninh Thuận vẫn phải đối mặt với những thách thức ghê gớm khác.

Thời hạn 2030-2031 mà ông Tô Lâm đưa ra là rất gấp, nếu không muốn nói là quá ngặt nghèo. Sau nhiều năm đàm phán, Nga và Nam Hàn đã phải mất tới chín năm để hoàn thành việc xây dựng các nhà máy điện nguyên tử ở Bangladesh và UAE. Các lệnh trừng phạt do Tây phương áp đặt sau cuộc xâm lược Ukraine năm 2022 của Nga đã làm gián đoạn hoạt động của Rosatom, theo đó dẫn đến sự chậm trễ trong thi công.

Hơn nữa, trước khi các lò phản ứng phân hạch hạt nhân của Việt Nam có thể hòa vào lưới điện, cần phải đào tạo khoảng 4.000 kỹ thuật viên về lãnh vực nguyên tử, hoàn thiện khung pháp lý, và đạt được sự chấp thuận từ Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Việt Nam cũng sẽ phải loại bỏ tham nhũng trong ngành năng lượng để bảo đảm các tiêu chuẩn an toàn nguyên tử được duy trì.

Tiếp đó là vấn đề tiền bạc. Ngay cả khi Nga và Nam Hàn cung cấp các hạn mức tín dụng hào phóng, thì Hà Nội vẫn sẽ phải tìm kiếm hàng tỷ đô-la để tài trợ chi phí xây dựng, trong bối cảnh đất nước cũng đang lên kế hoạch xây dựng các đường cao tốc mới, các tuyến metro, sân bay, và đường sắt cao tốc Bắc-Nam. Việc tài trợ cho tất cả các dự án cơ sở hạ tầng lớn này cùng một lúc sẽ là một thách thức đối với Việt Nam.

Tại Đại hội Đảng vừa kết thúc, ông Tô Lâm đã củng cố thành công quyền lực chính trị. Nhưng vẫn chưa rõ liệu ông có thể huy động được nguồn tài chánh, chuyên môn, và các mối quan hệ đối tác cần thiết để thực hiện các mục tiêu điện nguyên tử của mình hay không.

Ian Storey là nghiên cứu viên cấp cao tại Viện ISEAS – Yusof Ishak và là tác giả cuốn “Putin’s Russia and Southeast Asia: The Kremlin’s Pivot to Asia and the Impact of the Russia-Ukraine War” (ISEAS, tháng 05/2025).