Nguồn: Katsuji Nakazawa, “US blockade of Hormuz casts shadow over Trump’s China visit,” Nikkei Asia, 23/04/2026

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng (nghiencuuquocte.org)

Khi áp lực gia tăng lên điểm nghẽn của nền kinh tế Trung Hoa, Tập sẵn sàng phản công.

Chỉ còn ba tuần nữa là đến chuyến thăm Trung Hoa dự kiến của Tổng thống Mỹ Donald Trump, nhưng một bầu không khí đáng lo ngại đã bắt đầu bao trùm quan hệ giữa hai nước.

Vấn đề cốt lõi là Eo biển Hormuz — tuyến đường hàng hải huyết mạch mà khoảng 20% lượng dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới đi qua. Tuyến đường thủy hẹp này có tầm quan trọng sống còn đối với nền kinh tế khát dầu của Trung Hoa.

Tổng thống Trump sẽ thực hiện chuyến thăm được chú ý nhiều này vào ngày 14 và 15 tháng 5/2026, theo thông báo của Tòa Bạch Ốc khoảng một tháng trước. Hội nghị thượng đỉnh này đã bị trì hoãn do cuộc chiến của Mỹ với Ba Tư.

Eo biển Hormuz đã bị Ba Tư phong tỏa trên thực tế kể từ khi chiến tranh nổ ra. Quân đội Mỹ cũng đang áp đặt lệnh phong tỏa của riêng mình đối với các cảng và vùng ven biển của Ba Tư nhằm gia tăng áp lực lên nước này.

Có thể nói Mỹ có một động cơ sâu xa đằng sau lệnh phong tỏa nhắm vào các tuyến giao thương liên quan đến Ba Tư: siết chặt áp lực đối với Trung Hoa — nước nhập cảng dầu thô lớn nhứt thế giới.

Trung Hoa vốn duy trì quan hệ thân thiện với Ba Tư và được cho là nhập cảng 90% lượng dầu thô sản xuất tại nước này. Bất chấp lệnh phong tỏa eo biển của Ba Tư, một số tàu chở dầu hướng đến Trung Hoa vẫn có thể đi qua nhờ một thỏa thuận ngầm.

Nhưng nếu quân đội Mỹ duy trì lệnh phong tỏa, tất cả sẽ thay đổi.

Hải quân Mỹ đã đánh chặn và bắt giữ một tàu hàng treo cờ Ba Tư đang cố chọc thủng vòng vây phong tỏa ở Vịnh A Man (Gulf of Oman), phía đông Eo biển Hormuz.

Trung Hoa xem trọng thương mại với Ba Tư, đặc biệt là dầu thô nhập cảng — nguồn cung mà nền kinh tế đang suy giảm của nước này phụ thuộc vào. Nhưng cho đến nay, điều tốt nhứt mà Chủ tịch Tập Cận Bình có thể làm là phát động một cuộc phản công ngoại giao.

Hôm thứ Hai ngày 20/04, trong cuộc điện đàm với Thái tử kiêm Thủ tướng Ả Rập Saudi Mohammed bin Salman, Tập nói rằng “hoạt động đi lại bình thường” của các tàu qua eo biển “cần được duy trì,” theo Tân Hoa Xã, hãng thông tấn nhà nước Trung Hoa.

Đây là lần đầu tiên ông Tập công khai kêu gọi mở cửa eo biển này — một lời kêu gọi gián tiếp yêu cầu Mỹ chấm dứt phong tỏa.

Hình ảnh tàu chở hàng cắm cờ Ba Tư Touska khi khu trục hạm hỏa tiễn dẫn đường USS Spruance thực hiện nhiệm vụ đánh chặn tại một địa điểm được cho là phía bắc Biển Ả Rập, trong ảnh chụp màn hình từ một video được công bố vào ngày 19/04. © CENTCOM qua Reuters

Dù là một nước sản xuất dầu, Trung Hoa vẫn phụ thuộc vào dầu thô nhập cảng để đáp ứng nhu cầu khổng lồ từ lĩnh vực sản xuất-chế tạo — trụ cột của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Khoảng 40% lượng dầu thô tiêu thụ ở Trung Hoa đến từ Trung Đông, đi qua Eo biển Hormuz. Nếu eo biển này bị đóng cửa với các tàu chở dầu hướng tới Trung Hoa trong một thời gian dài, nền kinh tế nước này sẽ bắt đầu chao đảo.

Một chuyên gia kinh tế học nổi tiếng của Trung Hoa mô tả cuộc khủng hoảng đang nổi lên này như một “con tê giác xám” — thuật ngữ giới tài chánh dùng để chỉ một rủi ro tiềm ẩn mà ai cũng nhìn thấy nhưng lại phớt lờ cho đến khi nó bắt đầu gây ra tác động thực sự.

Sách lược của Tập là đẩy mạnh ngoại giao để ngăn con tê giác này lao tới.

Vào ngày 14/04, chỉ một ngày sau khi lệnh phong tỏa của Mỹ bắt đầu có hiệu lực, Tập đã tiếp Sheikh Khaled bin Mohamed bin Zayed Al Nahyan, Thái tử Abu Dhabi — tiểu vương quốc lớn nhứt trong Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhứt — tại Bắc Kinh.

Tân Hoa Xã tóm tắt những phát biểu của Tập với nhà lãnh đạo Abu Dhabi như sau: “Cần đề cao uy quyền của luật pháp quốc tế, bác bỏ việc áp dụng có chọn lọc để ngăn thế giới rơi trở lại vào luật rừng.”

Trung Hoa thường dùng cụm từ này khi chỉ trích lối cai trị bằng vũ lực. Nhận xét về “luật rừng” là một lời cảnh báo mạnh mẽ — dù còn ngấm ngầm — nhắm thẳng vào Mỹ.

Tình huống tốt nhứt cho Trung Hoa là Tổng thống Trump đến thăm Bắc Kinh vào tháng 5/2026 sau khi các cuộc đàm phán hòa bình Mỹ-Ba Tư đạt được thỏa thuận vào cuối tháng 4/2026. Tuy nhiên, Trung Hoa cũng phải tính đến tình huống đàm phán không đi đến đâu và chiến tranh kéo dài.

Sheikh Khaled bin Mohamed bin Zayed Al Nahyan (giữa), Thái tử Abu Dhabi thuộc Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhứt, được chụp ảnh tại Đại lễ đường Nhân dân trước cuộc hội đàm với Chủ tịch Trung Hoa Tập Cận Bình tại Bắc Kinh vào ngày 14/04. © Kyodo

Nếu Mỹ tiếp tục phong tỏa, nền kinh tế Trung Hoa vốn đã lao đao sẽ càng thêm khó khăn. Tập đang chịu áp lực ngày càng tăng trong việc hợp tác với Tổng thống Trump và thuyết phục Tề Lan (Tehran) thỏa hiệp với Hoa Thịnh Đốn.

Trong cuộc phỏng vấn với Fox Business Network phát sóng ngày 15/04, Tổng thống Trump tiết lộ rằng ông đã cảnh báo Trung Hoa không được cung cấp võ khí cho Ba Tư.

Tổng thống Trump cho biết ông và ông Tập đã trao đổi thư từ. Tổng thống Trump nói: “Tôi đã viết cho ông ấy một lá thư yêu cầu ông ấy không làm điều đó. Và ông ấy viết lại cho tôi, về căn bản nói rằng ông ấy sẽ không làm thế.”

Trong bài đăng trên Truth Social cùng ngày, Tổng thống Trump đề cập đến chuyến đi sắp tới của mình tới Trung Hoa và buột miệng cảnh báo Bắc Kinh không được hỗ trợ Tề Lan.

Ông viết, “Chủ tịch Tập sẽ trao cho tôi một cái ôm thật lớn, thật chặt khi tôi đến đó trong vài tuần nữa. Chúng tôi đang hợp tác với nhau một cách khôn ngoan và rất hiệu quả! Như thế chẳng phải tốt hơn là đánh nhau sao??? NHƯNG HÃY NHỚ RẰNG, chúng tôi rất giỏi đánh nhau nếu buộc phải làm vậy — giỏi hơn bất kỳ ai khác!!!”

Trong khi đó, Bộ trưởng Tài chánh Mỹ, Scott Bessent, lại có những phát biểu cho thấy các hoạt động vận động ngoại giao đang được đẩy mạnh.

Ngày 15/04, Bessent tuyên bố rằng sau lệnh phong tỏa của quân đội Mỹ đối với các cảng Ba Tư dọc theo Eo biển Hormuz, Trung Hoa sẽ tạm thời ngừng mua dầu của Ba Tư. Ông nói, “Chúng tôi tin rằng với lệnh phong tỏa này… hoạt động thu mua của Trung Hoa sẽ bị tạm dừng.”

Một ngày trước đó, ông Bessent nói: “Trung Hoa là một đối tác toàn cầu không đáng tin cậy” kể từ khi Mỹ gây chiến với Ba Tư vào cuối tháng 2/2026, viện dẫn những nỗ lực không ngừng của Trung Hoa trong việc tích trữ và dự trữ dầu.

Lịch trình ban đầu cho chuyến thăm Trung Hoa của Tổng thống Trump — từ ngày 31/03 đến 02/04 — đã được các quan chức Mỹ xác nhận vào ngày 20/02, tám ngày trước khi Mỹ tiến hành các cuộc tấn công bất ngờ vào Ba Tư.

Chủ tịch Trung Hoa Tập Cận Bình (thứ 3 từ trái sang) hội đàm với Sheikh Khaled bin Mohamed bin Zayed Al Nahyan, Thái tử Abu Dhabi, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhứt, tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh vào ngày 14/04. © Kyodo

Nhưng Tổng thống Trump bất ngờ tiết lộ vào ngày 16/03 rằng ông đã đề nghị Trung Hoa hoãn chuyến thăm khoảng một tháng do cuộc chiến tại Ba Tư. Sau đó, ngày 25/03, Tòa Bạch Ốc thông báo chuyến thăm Trung Hoa của Tổng thống Trump được lên lịch lại vào ngày 14 và 15 tháng 5/2026.

Phía Trung Hoa tránh đề cập cụ thể đến lịch trình mới của Tổng thống Trump, dù không phủ nhận thông báo đơn phương của Hoa Thịnh Đốn. Bắc Kinh vốn có thói quen đợi đến phút chót mới công bố các lịch trình ngoại giao quan trọng.

Việc Mỹ thông báo sớm — và đơn phương — về lịch trình mới của Tổng thống Trump tại Trung Hoa cũng là một tính toán có dụng ý: kiềm chế bất kỳ động thái bất lợi nào từ phía Bắc Kinh.

Hoa Thịnh Đốn nhận thức rõ rằng Tập đang háo hức chờ đón chuyến thăm cấp nhà nước của Tổng thống Trump. Mỹ tin rằng Tập muốn bằng mọi giá không để chuyến thăm đổ vỡ, và do đó không thể thẳng thừng chỉ trích Tổng thống Trump.

Khi gặp Tập bên lề hội nghị thượng đỉnh APEC tại Nam Hàn vào ngày 30/10, bản thân Tổng thống Trump có lẽ đã trực tiếp cảm nhận rằng cán cân quyền lực giữa hai người đang nghiêng về phía ông. Tại cuộc gặp đó, hai nhà lãnh đạo đã đồng ý về các chuyến thăm lẫn nhau trong năm 2026.

Không có lý do gì để Tổng thống Trump không tận dụng thế thượng phong đó. Và đúng như dự đoán, ông đã chuyển sang thế tiến công ngay từ đầu năm nay.

Ngày 03/01, lực lượng Mỹ tiến hành một cuộc đột kích bất ngờ vào Ủy Nội Thụy Lạp (Venezuela), bắt cóc tổng thống lúc bấy giờ là Nicolas Maduro và đưa ông đến New York để đối mặt với các cáo buộc buôn lậu ma túy cùng nhiều tội danh khác. Đáng chú ý, Ủy Nội Thụy Lạp là một trong những nước cung cấp dầu quan trọng của Trung Hoa.

Chưa đầy hai tháng sau, ngày 28/02, Mỹ và Do Thái tiến hành các cuộc không kích vào Ba Tư, tiêu diệt lãnh tụ tối cao khi đó của nước này, Ali Khamenei. Ủy Nội Thụy Lạp dưới thời Maduro và Ba Tư dưới thời Khamenei đều là những nước thân Trung Hoa và chống Mỹ.

Tổng thống Mỹ Donald Trump bắt tay Chủ tịch Trung Hoa Tập Cận Bình tại Sân bay Quốc tế Gimhae, ở Busan, Nam Hàn, vào ngày 30/10/2025. Chắc hẳn ông Trump đã cảm nhận được sự thay đổi trong cán cân quyền lực giữa ông và Tập trong cuộc gặp này. © Reuters

Mỹ dường như đã hành động vì lợi ích của riêng mình ở cả Ủy Nội Thụy Lạp lẫn Ba Tư. Nhưng Tập cũng có phần trách nhiệm, bởi ông đã để những điều đó xảy ra.

Tập không thể thẳng thừng lên án Tổng thống Trump vì đã điều quân chống lại Ủy Nội Thụy Lạp và Ba Tư, dù Trung Hoa có quan hệ mật thiết với cả hai nước. Tập và bộ máy ngoại giao Trung Hoa không tìm được lối thoát khỏi thế lưỡng nan này.

Trung Hoa đang hành động hết sức thận trọng để tránh làm mất lòng Tổng thống Trump, lo ngại ông có thể lại trì hoãn hoặc thậm chí hủy bỏ chuyến thăm cấp nhà nước vốn được quảng bá rầm rộ, qua đó phủ bóng đen lên thỏa thuận đình chiến thương mại Mỹ- Hoa còn mong manh.

Trung Hoa có kỳ nghỉ Lễ Lao động kéo dài vào đầu tháng Năm, vì vậy quyết định về việc có giữ nguyên lịch trình hiện tại cho chuyến thăm của Tổng thống Trump hay không phải được đưa ra vào cuối tháng 4/2026.

Trước sự bất ổn đang bao trùm cuộc chiến Ba Tư, một cuộc vận động ngoại giao quyết liệt giữa Hoa Thịnh Đốn và Bắc Kinh đang diễn ra ở hậu trường trước chuyến thăm Trung Hoa của Tổng thống Trump.

Và khi đứng trước con tê giác đang khịt mũi đe dọa nền kinh tế Trung Hoa, các viên chức ngoại giao hai nước rất có thể sẽ đặt lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng Ba Tư lên hàng đầu trong chương trình nghị sự khi ngồi lại chuẩn bị cho thượng đỉnh Trump-Tập tại Bắc Kinh.

Katsuji Nakazawa là ký giả và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Đông Kinh. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Hoa và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Hoa. Ông đã nhận Giải Ký giả Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.