(Ảnh: Marc Bruxelle/Getty)
Associate professor, Victoria University
(Huy Le biên dịch)
Tuyên bố minh bạch
Phó Giáo sư Elmira Jamei không làm việc, tư vấn, sở hữu cổ phần hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hoặc tổ chức nào có thể hưởng lợi từ bài báo này, và không tiết lộ bất kỳ mối quan hệ liên quan nào khác ngoài chức danh học thuật của mình.
AUSTRALIA – Tuần qua, Victoria ghi nhận ngày nóng nhất trong gần sáu năm. Vào thứ Ba ngày 27/01/2026, các thị trấn Walpeup và Hopetoun ở phía tây bắc đạt 48,9°C, và nhiệt độ ở một số nơi ở thành phố Melbourne tăng vọt lên trên 45°C. Các thị trấn ở tiểu bang Nam Úc cũng phá vỡ kỷ lục về nhiệt độ.
Đợt nắng nóng này không phải là trường hợp ngoại lệ. Nó là một lời cảnh báo.
Những điều kiện thời tiết này sánh ngang với đợt nắng nóng cực độ đã thấy trước mùa hè đen năm 2019–2020, và chúng chỉ ra một tương lai mà những ngày như thế này không còn hiếm gặp nữa, mà trở thành chuyện thường nhật.
Điều khiến mùa hè năm nay trở nên đáng lo ngại không chỉ là nhiệt độ quá cao, mà còn là điều này: nước Úc đã biết cách làm mát các thành phố, mà chúng ta lại không làm được. Tại sao?
Nóng bức ở đô thị không phải là điều không thể tránh khỏi.
Các thành phố nóng lên nhanh hơn và giữ nhiệt độ cao hơn các khu vực xung quanh vì cách những thành phố này được xây dựng. Sự phát triển đô thị dày đặc, mặt đường màu tối, bóng râm giới hạn, và các tòa nhà giữ nhiệt, phụ thuộc nhiều vào máy lạnh đang tạo ra hiệu ứng “đảo nhiệt đô thị”.
Điều này có nghĩa là các thành phố hấp thụ một lượng nhiệt khổng lồ vào ban ngày và tỏa ra nhiệt lượng đó một cách chậm chạp vào ban đêm, ngăn cản thành phố hạ nhiệt ngay cả sau khi mặt trời lặn. Trong những đợt nắng nóng, lượng nhiệt bị giữ lại này tích tụ ngày qua ngày và đẩy nhiệt độ vượt xa mức mà con người có thể chịu đựng an toàn.
Tiến trình đô thị hóa trong tương lai dự kiến sẽ làm trầm trọng thêm hiện tượng đảo nhiệt đô thị, bất kể điều kiện khí hậu nền có như thế nào đi nữa. Biến đổi khí hậu toàn cầu đang làm cho hiệu ứng đảo nhiệt đô thị trở nên tồi tệ hơn, nhưng phần lớn nhiệt lượng mà chúng ta đang trải qua ở các thành phố, là do hàng thập niên quy hoạch và cách lựa chọn thiết kế, tạo ra.
Các thành phố nóng bức không chỉ là kết quả của biến đổi khí hậu, mà còn là sự thất bại của quy hoạch đô thị. (Ảnh: zpagistock/Getty)
Nắng nóng là một cuộc khủng hoảng về sức khỏe và bất bình đẳng
Các đợt nắng nóng đã cướp đi sinh mạng của hơn 1.100 người Úc mỗi năm, nhiều hơn bất kỳ thảm họa tự nhiên nào khác. Nắng nóng cực độ làm tăng nguy cơ mắc bịnh tim mạch và bịnh hô hấp, làm trầm trọng thêm các bệnh mãn tính, gây rối loạn giấc ngủ và làm quá tải các dịch vụ y tế.
Những ngôi nhà được thiết kế kém và cách nhiệt không đầy đủ, đặc biệt là nhà cho thuê và nhà ở của Nhà nước (Nhà ở xã hội), có thể trở thành những cái bẫy nhiệt. Những người có thu nhập thấp ít có khả năng chi trả cho việc làm mát hiệu quả, đẩy nhiều người vào nợ tiền điện hoặc buộc họ phải chịu đựng nhiệt độ cao nguy hiểm. Nắng nóng đô thị làm trầm trọng thêm sự bất bình đẳng hiện có. Những người góp phần ít nhất vào vấn đề này thường phải gánh chịu gánh nặng lớn nhất.
Úc có chuyên môn, nhưng thiếu tham vọng.
Đây là nghịch lý. Úc là một quốc gia đóng góp lớn vào nghiên cứu toàn cầu về hiện tượng đảo nhiệt đô thị. Các chuyên gia nghiên cứu Úc đang phát triển các công cụ trên toàn quốc để đo lường và giảm thiểu hiện tượng đảo nhiệt đô thị, và các nghiên cứu từ các thành phố như Melbourne đã định lượng cường độ hiệu ứng đảo nhiệt đô thị và điều tra xem thiết kế đô thị có thể ảnh hưởng đến căng thẳng nhiệt như thế nào.
Thêm vào đó, Úc đã có các công nghệ để làm mát các thành phố, từ lớp phủ phản quang và vỉa hè chịu nhiệt đến các hệ thống che nắng tân tiến. Tuy nhiên, nhiều thành phố của chúng ta vẫn nóng đến mức nguy hiểm. Vấn đề không phải là thiếu giải pháp, mà là thất bại trong việc khai triển chúng trên quy mô lớn.
Trên phạm vi quốc tế, nước Úc đang tụt hậu so với các quốc gia đã và đang khai triển các dự án giảm thiểu nắng nóng quy mô lớn, giúp giảm nhiệt độ đô thị, cắt giảm nhu cầu năng lượng và cứu sống nhiều người.
Ví dụ, thành phố Paris đã áp dụng chiến lược toàn thành phố để tạo ra những “đảo mát mẻ” (“cool island”), biến các không gian công cộng và sân trường thành những nơi có bóng râm, dễ chịu hơn, giúp giảm căng thẳng do nắng nóng trong các đợt nắng nóng.
Tại Trung Quốc, chương trình Thành phố Bọt biển (Sponge City programe), hiện đang được khai triển tại các thành phố như Thâm Quyến và Vũ Hán, sử dụng hạ tầng cơ sở xanh và thiết kế thân thiện với môi-trường-nước để làm mát các khu vực đô thị và giảm căng thẳng do nắng nóng.
Paris có chiến lược toàn thành phố nhằm tạo ra các khu vực mát mẻ bằng cách chuyển đổi các không gian công cộng thành môi trường có bóng râm. 42 North/Unsplash, CC BY
Thay đổi mang tính biểu tượng không thể giải quyết được thách thức
Thông thường, chánh sách giải quyết hiện tượng nóng lên đô thị chỉ dừng lại ở những hành động nhỏ, mang tính biểu tượng, chẳng hạn như một công viên nhỏ ở chỗ này, một chương trình trồng cây ở chỗ nọ. Những biện pháp này rất quan trọng, nhưng chúng không đủ để giải quyết quy mô của thách thức.
Việc phủ xanh các thành phố là điều thiết yếu. Cây xanh làm mát đường phố, cải thiện sự thoải mái về nhiệt độ và mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe và môi sinh. Nhưng mảng xanh cũng có giới hạn. Nếu các tòa nhà vẫn cách nhiệt kém, đường sá tiếp tục hấp thụ nhiệt và nhu cầu làm mát tiếp tục tăng, thì chỉ riêng cây xanh sẽ không thể bảo vệ các thành phố khỏi nhiệt độ khắc nghiệt trong những thập niên tới.
Hiện tượng nóng lên đô thị là một vấn đề hệ thống phức tạp. Nó phát sinh từ cách thức xây dựng thành phố, và phần lớn bị ảnh hưởng bởi vật liệu xây dựng, quy định xây dựng, hệ thống giao thông và các quyết định quy hoạch đã được duy trì qua nhiều thế hệ. Các khoa học gia biết rất nhiều về cách giảm nóng lên đô thị, nhưng nhiều giải pháp vẫn còn rời rạc và dựa trên trực giác hơn là mang tính hệ thống.
Cư dân cố gắng giữ cho mình mát mẻ ở Melbourne vào ngày 27 tháng Một năm 2026, trong ngày nóng nhất trong sáu năm qua. Ảnh: Michael Currie/AAP
Thiết kế một tương lai không thoải mái
Nghiên cứu cho thấy ngay cả khi sự nóng lên toàn cầu được giới hạn ở mức dưới 2°C, các đợt nắng nóng ở các thành phố lớn của Úc có thể lên tới gần 50°C vào năm 2040. Ở nhiệt độ đó, chỉ riêng các biện pháp ứng phó khẩn cấp sẽ không đủ. Vượt quá một số ngưỡng nhiệt độ nhất định, thay đổi hành vi, cảnh báo cộng đồng và các trung tâm làm mát không thể bảo vệ cư dân một cách toàn diện.
Những lựa chọn chúng ta đưa ra hiện nay về các tòa nhà, đường phố, vật liệu và hệ thống năng lượng sẽ quyết định liệu các thành phố của Úc có trở nên ngày càng khó sống, hay vẫn là, những nơi người dân có thể sống, làm việc và già đi một cách an toàn.
Cuộc chiến chống lại hiện tượng nóng lên đô thị sẽ thắng hay thua thông qua việc thiết kế, công nghệ, cách tân, và ý chí chánh trị. Các thành phố cần khai triển các vật liệu làm mát tân tiến trên mái nhà, các tòa nhà và đường phố, kết hợp với các giải pháp dựa vào tự nhiên. Điều này chỉ hiệu quả nếu chánh phủ sử dụng các biện pháp khuyến khích để thưởng cho thiết kế an toàn với nhiệt độ cao. Nhiệt độ cao cần được lên kế hoạch một cách có hệ thống, chứ không phải được coi là một vấn đề thẩm mỹ.
Với sự lãnh đạo và một số dự án quy mô lớn được thiết kế tốt, Úc có thể chuyển từ quốc gia tụt hậu sang quốc gia dẫn đầu. Chúng ta có khoa học. Chúng ta có ngành công nghiệp. Chúng ta có các giải pháp. Nhiệt độ cao đang hiện hữu. Câu hỏi thực sự duy nhất là liệu chúng ta có hành động, hay, tiếp tục chịu đựng nó.
