Cuộc chiến tại Iran là một gáo nước lạnh dội xuống tham vọng « quốc tế hóa đồng nhân dân tệ » của Trung Quốc. Bắc Kinh sợ các nguồn cung cấp dầu lửa và khí đốt của Trung Đông bị gián đoạn nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa lâu dài. Chiến sự ở Trung Đông thách thức mức độ đáng tin cậy của các thiết bị quân sự Trung Quốc đã bán cho Iran và mối quan hệ « đối tác sách lược » giữa Teheran với Bắc Kinh.
Ảnh chụp cờ Iran (T) và Trung Quốc tại đại sứ quán Iran ở Bắc Kinh, Trung Quốc, ngày 02/04/2010. REUTERS/David Gray
Nhập cảng dầu nhiều nhứt trên thế giới, lại phụ thuộc đến hơn 50 % vào dầu của Trung Đông và 13 % dầu của Iran, Trung Quốc có thể đứng ngoài vòng xoáy xung đột trong Vùng Vịnh được bao lâu ? Liệu có vì mối « đối tác sách lược » mà Trung Quốc sẽ hỗ trợ Iran về mặt quân sự hay không và nếu có thì dưới hình thức nào ? Bắc Kinh sẽ chung tay với Washington bảo đảm an ninh để các tàu chở hàng và tàu dầu của thế giới lại được tự do qua lại ở eo biển Hormuz ? Đó là những câu hỏi đã liên tục được đặt ra từ khi Israel và Mỹ khởi động chiến dịch tấn công nhắm vào Cộng Hòa Hồi Giáo Iran.
Tăng trưởng bị tác động vì thiếu dầu của Trung Đông
Mọi chú ý đã dồn về phía Bắc Kinh do ngoài các nước xuất cảng dầu khí chung quanh Vịnh Ba Tư thì Trung Quốc là bên bị thiệt hại nhiều hơn cả.
Là khách hàng gần như độc quyền mua 90 % xuất cảng dầu lửa của Iran, từ cuối tháng 2/2026 đến nay, Trung Quốc đang mất đi nguồn cung cấp lớn thứ ba, bảo đảm đến 13 % dầu tiêu thụ cho 1,4 tỷ dân. Teheran chận giao thương qua eo biển Hormuz, nơi 20 % dầu lửa của thế giới đi qua và đe dọa « không một giọt dầu nào » có thể đi qua nơi đây. Trung Quốc phụ thuộc đến 55 % vào dầu lửa và gần 1/3 khí hóa lỏng của các quốc gia trong Vịnh Ả Rập-Ba Tư.
Các nhà máy Trung Quốc không thể mất đi nguồn cung ứng này. « Công xưởng và nước xuất cảng » lớn nhứt thế giới cần dầu của Iran và Trung Đông.
Trả lời đài RFI tiếng Việt hôm 13/03/2026 chuyên gia về Trung Quốc Isabelle Feng, phó giám đốc trung tâm nghiên cứu về Á châu, Asia Centre tại Paris so sánh xung đột này với chiến tranh tại Ukraina cũng như với vụ Mỹ hồi tháng 1/2026 can thiệp vào Caracas. Venezuela là một « nước bạn » và cũng là một trong những nguồn cung cấp vàng đen cho Bắc Kinh ở Mỹ Châu Latinh.
Isabelle Feng : « Cuộc chiến ở Trung Đông lần này gây nhiều tổn thất nghiêm trọng cho Trung Quốc mặc dù Bắc Kinh không trực tiếp tham gia. Điều này khác hẳn so với chiến tranh Ukraina hay vụ Mỹ can thiệp vào Venezuela. Trong cuộc chiến Ukraina, Nga do bị Hoa Kỳ và Âu châu trừng phạt nên gần như hoàn toàn trông cậy vào Trung Quốc. Venezuela tuy là một nước bạn và là nước cung cấp dầu lửa cho Bắc Kinh nhưng về địa lý lại nằm rất xa Trung Quốc. Giao thương giữa hai quốc gia này khá hạn chế. Trái lại Trung Quốc phụ thuộc vào năng lượng của Trung Đông và gần 50 % tổng xuất cảng dầu khí của khu vực này sang Hoa Lục phải đi qua eo biển Hormuz. Iran là nguồn cung cấp dầu lớn thứ ba cho Trung Quốc, chỉ sau có Nga và Ả Rập Saudi, đồng thời 100 % hóa đơn được thanh toán bằng nhân dân tệ. Hơn nữa Iran bán dầu cho Trung Quốc với giá thấp hơn so với thị trường ».
Mỹ đánh Iran để răn đe Trung Quốc ?
Cụ thể hơn việc Mỹ và Israel can thiệp vào Iran đã ảnh hưởng đến đời sống hàng ngày của người dân Trung Quốc và gây trở ngại cho mục tiêu thúc đẩy tiêu thụ nội địa mà Bắc Kinh đã theo đuổi từ 2013. Isabelle Feng, trung tâm nghiên cứu Asia Centre -Paris nhận định :
Isabelle Feng : « Chiến tranh Trung Đông thực sự tác động đến đời sống hàng ngày của người dân Trung Quốc : xăng dầu đắt đỏ đè nặng lên sức mua của các hộ gia đình, gây thêm tốn kém cho các doanh nghiệp và rồi sẽ ảnh hưởng đến sức mua của người dân. Chúng ta biết ưu tiên của Bắc Kinh hiện nay là thúc đẩy tiêu thụ nội địa để tạo đà cho tăng trưởng.
Tình hình nghiêm trọng đến nỗi, một số chuyên viên bình luận trên mạng xã hội tại Hoa Lục nêu lên giả thuyết Mỹ đã tấn công Iran nhưng thực ra là để làm hại Trung Quốc ! Một vấn đề khác là Trung Quốc có kho dự trữ năng lượng đủ sức chịu đựng khoảng 150 ngày. Nhưng nếu như chiến tranh kéo dài và eo biển Hormuz bị phong tỏa trong một thời gian dài, Bắc Kinh bắt buộc phải đi tìm những nguồn cung cấp năng lượng để thay thế và trong hoàn cảnh này chọn lựa tốt nhứt đương nhiên là Nga ».
Iran, mắt xích quan trọng tại Trung Đông
Năm 2021 Bắc Kinh và Teheran ký kết « hiệp ước đối tác sách lược », « có lợi cho cả đôi bên » và thỏa thuận này dự trù Bắc Kinh đầu tư đến 400 tỷ đô-la trong vòng 25 năm. Iran cũng là một trong những bên đã hăng hái tham gia dự án Con Đường Tơ Lụa Mới thế kỷ 21 kết nối Hoa Lục với toàn cầu.
Theo chuyên gia Isabelle Feng, kinh tế Iran càng kiệt quệ vì các đợt trừng phạt và cấm vận của phương Tây, lại càng trông cậy vào đầu tư và thị trường Trung Quốc. Chỉ riêng trong lĩnh vực dầu lửa, 90 % xuất cảng dầu của Iran là để phục vụ Trung Quốc với hai đặc điểm : một là Iran bán cho Trung Quốc với giá thấp hơn so với thị trường và hai là Teheran – cùng với Venezuela là hai nước cung cấp duy nhứt chấp nhận được trả tiền 100 % bằng đồng nhân dân tệ. Đây là một « phòng thí nghiệm » rất thú vị của Bắc Kinh trong mục tiêu « quốc tế hóa » đơn vị tiền tệ quốc gia. Có điều chiến tranh Trung Đông lần này là một « gáo nước lạnh » dội xuống tham vọng tiền tệ đó của Trung Quốc :
Isabelle Feng : « Trung Quốc từng theo đuổi mục đích đầy tham vọng để đưa đồng nhân dân tệ ra với thế giới. Bước đầu tiên là dùng đồng tiền quốc gia để mua dầu lửa của Nga, Venezuela và Iran. 100 % hóa đơn thanh toán cho Iran và Venezuela được tính bằng nhân dân tệ. Ả Rập Saudi đã ký kết nhiều thỏa thuận với Bắc Kinh theo hướng bắt đầu xử dụng đồng tiền Trung Quốc như một phương tiện thanh toán.
Nhưng trên thực tế, cũng không có nhiều tiến triển và phần lớn giao thương giữa hai nước vẫn được trả bằng đô-la. Với chiến tranh ở Trung Đông lần này, Hoa Kỳ đã chứng minh năng lực can thiệp quân sự. Trái lại, trong mắt các quốc gia Vùng Vịnh, Trung Quốc đã để lộ nhiều nhược điểm :
Thứ nhứt là Trung Quốc lệ thuộc quá nhiều vào dầu lửa của Iran, vào năng lượng Trung Đông. Yếu tố này dễ tác động đến tăng trưởng của Trung Quốc.
Điểm thứ hai là về mặt ngoại giao, khủng hoảng đang diễn ra ở Trung Đông ảnh hưởng của Bắc Kinh đối với khu vực có giới hạn, nhứt là khi mà ngoài những tuyên bố lên án các hành vi ‘can thiệp vào công việc nội bộ của một quốc gia’, Trung Quốc đã không làm gì nhiều để giúp Teheran.
Thứ ba nữa là Iran mua thiết bị quân sự Trung Quốc, (radar và các phương tiện phòng không… ). Với hơn hai tuần chiến sự vừa qua, radar của Iran đã nhanh chóng bị Israel và Mỹ ‘chọc mù’. Can thiệp vào Iran, Mỹ đã chứng minh cho cái mà chúng ta gọi là ‘hard power’. Nhiều nghi vấn đang dấy lên về tính đáng tin cậy của vũ khí và thiết bị quân sự Trung Quốc. Một số quốc gia Vùng Vịnh kém tin tưởng hơn vào sức mạnh quân sự của đối tác Á châu này. Tiềm lực quân sự của một quốc gia là điểm tựa và tạo ra uy tín cho một đồng tiền. Vì chiến tranh, đồng đô-la tăng giá và trong hoàn cảnh hiện tại, thái độ của Trung Quốc về tình hình Trung Đông, làm thế nào các quốc gia Vùng Vịnh và các đối tác của Bắc Kinh còn hăng hái để dùng đồng nhân dân tệ Trung Quốc nhiều hơn ? »
Yếu kém của vũ khí Trung Quốc
Báo Nhật Bản The Diplomat hôm 06/03/2026 nói rõ hơn về cái mà chuyên gia Pháp về Á châu, Isabelle Feng, vừa gọi là « hard power » qua nhận định : Những tổn thất tại Iran từ hôm 28/02 tới nay và việc quyền lực tại Teheran trong thế rắn không đầu đã để lộ những lỗ hổng về công nghệ và kỹ năng của nền công nghiệp vũ khí của Trung Quốc. Đây là « một vố đau đối với uy tín » của các loại vũ khí mà Bắc Kinh đã cung cấp cho Teheran. Các thiết bị quân sự Trung Quốc đơn giản là không thể chống chọi trước các đòn tấn công của phương Tây ». Những phương tiện phòng không của Iran do Trung Quốc cung cấp -trong đó có các hệ thống hỏa tiễn địa đối không HQ-9B được cho là « không thích hợp » đã « không thể bảo vệ tính mạng cho giáo chủ Khamenei ».
Được và thua
Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa là Trung Quốc đang « mất tất cả » với chiến sự ở Trung Đông hiện nay.
Trước hết, về phương diện năng lượng, Isabelle Feng cho rằng với trọng lượng của mình, nếu chiến sự ở Trung Đông không kéo quá dài, Trung Quốc hoàn toàn có thể vượt qua được khủng hoảng dầu lửa và khí đốt hiện nay. Chuyên viên nghiên cứu Emmanuel Hache Học Viện Quan Hệ Quốc Tế và Sách Lược IRIS của Pháp tuần báo L’Express trích dẫn có cùng quan điểm. Ông cho rằng từ lâu nay Bắc Kinh đã « chuẩn bị sẵn » cho kịch bản Iran bị Israel và Mỹ tấn công. Đây cũng là cơ hội để Trung Quốc mạnh dạn hơn nữa trong mục tiêu « chuyển đổi năng lượng », phát triển năng lượng tái tạo, một lĩnh vực mà trước mắt Trung Quốc đang chiếm thế thượng phong, đi trước cả Mỹ và Âu châu về năng lượng mặt trời … Trung Quốc hiện là « nguồn đầu tư số 1 thế giới vào các công nghệ ít phát thải khí carbon ».
Ngoài lĩnh vực năng lượng, giới quan sát đã nhắc lại rằng, ngay cả ở Trung Đông, Iran cũng chỉ là « một đối tác » của Bắc Kinh nhưng không là « đối tác duy nhứt, hay quan trọng nhứt » trong mắt ông Tập Cận Bình.
Hơn nữa về mặt địa chánh trị, nếu đặt chiến tranh Trung Đông trong bối cảnh Mỹ và Trung Quốc đang đối đầu thì việc Washington « bận tay » vì Iran và phải tái phối trí các phương tiện quân sự (vũ khí, hệ thống phòng thủ, hay nhân sự) từ Á Châu Thái Bình Dương sang Trung Đông, thì đó là một điều tốt trong mắt Bắc Kinh. Hơn nữa, việc Hoa Kỳ phải khai triển bnhững vũ khí tối tân sang Trung Đông, đôi khi chỉ để chống đỡ với hỏa tiễn và drone sản xuất với giá rẻ của Iran, cũng là cơ hội để các quan chức quân sự ở Bắc Kinh quan sát thiết bị của Mỹ.
Sau cùng xung đột càng kéo dài, Mỹ càng mang tiếng đẩy thế giới vào hỗn lọan, điều đó càng làm tôn thêm uy tín của Trung Quốc, kể cả với các quốc gia trong Vịnh Ả Rập-Ba Tư, đó là chưa kể để phục vụ cỗ máy sản xuất và xuất cảng, Trung Quốc sẽ mở rộng quan hệ với Nga … các dự án xây dựng đường ống dẫn dầu nối liền hai nước này càng thuận buồm xuôi gió !
(Nguồn RFI)
