Nguồn: Andrew P. Miller và Michael Clark, “The Iran War Is a Win for China,” Foreign Affairs, 17/04/2026

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng (nghiencuuquocte.org)

(Huy Lê phụ đính)

Tại cuộc gặp với Tập vào tháng tới, Trump sẽ ở thế bất lợi.

Tổng thống Donald Trump đáng lẽ đã gặp người đồng cấp Trung Hoa, Tập Cận Bình, vào cuối tháng 3/2026 vừa qua để ổn định mối quan hệ song phương quan trọng nhứt thế giới. Nhưng giữa lúc Trung Đông chìm trong biển lửa, giá năng lượng tăng vọt, và thi thể của các quân nhân Mỹ được đưa trở về Mỹ, Trump đã đi đến kết luận rằng chuyến đi tới Bắc Kinh cho một cuộc họp cấp cao sẽ không mấy tốt đẹp. Vào ngày 16/03/2026, ông chánh thức hoãn chuyến đi đến tháng 5/2026. Việc ông không lường trước được sự đụng độ của các cuộc khủng hoảng này khi lần đầu tiên thông báo về thượng đỉnh Mỹ-Hoa – chỉ tám ngày trước khi ông phát động cuộc chiến do ông lựa chọn nhắm vào Ba Tư – bộc lộ sự bất lực của chánh quyền trong việc quản lý nhiều thách thức toàn cầu, ngay cả khi chúng là những thách thức do chính họ tạo ra.

Chánh quyền Trump đã đề ra một số mục tiêu cho cuộc chiến ở Ba Tư, bao gồm thay đổi chế độ và phá hủy chương trình nguyên tử của nước này. Một số người ủng hộ Trump thậm chí còn lập luận rằng việc ném bom Ba Tư sẽ có lợi cho Mỹ trong cuộc cạnh tranh với Trung Hoa. Matt Pottinger, người từng là phó cố vấn an ninh quốc gia trong nhiệm kỳ đầu của Trump, lập luận trong một cuộc phỏng vấn với Bloomberg rằng cuộc chiến Ba Tư thách thức “trục hỗn loạn” (axis of chaos) của Trung Hoa, cũng bao gồm Ba Tư, Bắc Hàn và Nga. Về phần mình, Thượng nghị sĩ Cộng hòa và người trung thành với Trump, Lindsey Graham, cho biết trong một cuộc phỏng vấn vào tháng 3 với Fox News rằng các can thiệp quân sự của Mỹ vào những nước giàu dầu mỏ như Ba Tư và Ủy Nội Thụy Lạp (Venezuela), những nước vốn thân thiện với Bắc Kinh, chính là “cơn ác mộng của Trung Hoa.”

Tuy nhiên, thực tế lại khác xa. Dù phụ thuộc vào nguồn năng lượng nhập cảng đi qua Eo biển Hormuz, Trung Hoa đã tự bảo vệ mình trước sự gián đoạn nguồn cung năng lượng trong ngắn hạn. Và xét đến việc quân đội Mỹ sa lầy ở Trung Đông, Trung Hoa có thể rảnh tay hơn ở Đông Á. Trong lúc Trump hành xử thất thường và vi phạm luật pháp quốc tế, Trung Hoa có thể tự thể hiện mình như một nhà kiến tạo hòa bình có trách nhiệm. Ngay cả khi lệnh ngừng bắn Mỹ-Ba Tư – đạt được vào ngày 07/04 – được duy trì, Mỹ vẫn làm tổn hại danh tiếng của mình do lối hành xử khó đoán, phản bội các đồng minh, và việc phát động một cuộc chiến gây thiệt hại nghiêm trọng cho nền kinh tế toàn cầu.

Vào thời điểm hội nghị thượng đỉnh Mỹ- Hoa cuối cùng cũng diễn ra, Tập sẽ bước vào các cuộc đàm phán với lợi thế đáng kể. Trong khi Mỹ phung phí nguồn lực quân sự và chánh trị quý giá ở Trung Đông, Trung Hoa đã chuẩn bị để đạt được những gì họ muốn trên bàn đàm phán. Một Trump đang lúng túng có thể đánh đổi các tài sản giá trị của Mỹ để lấy những chiến thắng thương mại ngắn hạn – và một thỏa thuận nghiêng hẳn về một phía với đối thủ lớn nhất của Mỹ, thứ có thể làm suy yếu an ninh và sự thịnh vượng của Mỹ suốt hàng thập niên.

SAI LẦM KHÔNG ĐÁNG CÓ

Cuộc chiến do Trump lựa chọn ở Ba Tư đã phải trả giá bằng chiếc ô an ninh của Mỹ ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, mang đến một cơ hội cho Bắc Kinh. Mỹ đã di chuyển khí tài từ Đông Á sang Trung Đông, bao gồm cả hàng không mẫu hạm USS Abraham Lincoln, một trong số năm hàng không mẫu hạm của Mỹ đang hoạt động trên toàn cầu, và các hệ thống phòng thủ hỏa tiễn mạnh mẽ. Nhiều khẩu đội trong số này đã được lấy đi từ Nam Hàn, đất nước mà trong nhiều năm đã phải chịu áp lực kinh tế hung hăng của Trung Hoa nhằm trả đũa việc tiếp nhận các hệ thống chống hỏa tiễn của Mỹ – vốn được cho là để bảo vệ nước này vĩnh viễn khỏi một cuộc tấn công từ đối tác của Trung Hoa là Bắc Hàn. Việc Mỹ thu hồi những tài sản đó bất chấp sự phản đối của Hán Thành cho thấy Hoa Thịnh Đốn quan tâm ít ỏi ra sao đến những hy sinh của đồng minh – và sự sẵn lòng chuyển hướng các nguồn lực quan trọng của họ đã gửi một thông điệp tới tất cả các đối tác của Mỹ ở Á châu rằng khu vực này không phải là ưu tiên. Ngay cả khi Mỹ đưa các tài sản chủ chốt trở lại Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương ngay khi cuộc chiến kết thúc, thì điều đó vẫn thiết lập một tiền lệ rằng chúng có thể bị rút đi bất cứ lúc nào, và quân đội Mỹ sẽ mất nhiều năm để thay thế số đạn dược mà họ đã khai triển để chống lại Ba Tư. Những câu hỏi được đặt ra về sức mạnh duy trì của Mỹ đã làm suy yếu sức răn đe đối với cả Bắc Hàn và Trung Hoa.

Cuộc chiến ở Ba Tư cũng mang đến cho Trung Hoa một màn trình diễn thực tế về các năng lực quân sự của Mỹ, điều mà Bắc Kinh giờ đây có thể xử dụng để mài giũa và điều chỉnh các chiến thuật của riêng mình. Chỉ bằng cách quan sát, quân đội Trung Hoa đã thu thập được một kho tàng thông tin về võ khí, chu kỳ ra quyết định, và việc xử dụng trí tuệ/trí thông minh nhân tạo của Mỹ, mà họ có thể áp dụng vào các cuộc xung đột trong tương lai ở Đài Loan hoặc những nơi khác. Ví dụ, Trung Hoa có thể đã học được rất nhiều về cách Mỹ đánh chặn hỏa tiễn hành trình và hỏa tiễn đạn đạo. Trong một cuộc xung đột với Mỹ, Trung Hoa có thể điều chỉnh mật độ tấn công để áp đảo hệ thống phòng thủ của Mỹ, hoặc sửa đổi trình tự các cuộc tấn công để khai thác các khoảng thời gian chờ nạp lại đạn.

Trung Hoa cũng được hưởng lợi từ cuộc chiến theo những cách ít hữu hình hơn. Suốt nhiều tuần, Ba Tư đã phong tỏa Eo biển Hormuz, gây ra sự gián đoạn lớn nhất đối với xuất cảng dầu mỏ trong lịch sử và tàn phá nền kinh tế toàn cầu. Trong khi đó, Trump lại kêu gọi Trung Hoa và các quốc gia khác cử chiến hạm đến để giữ cho eo biển “mở và an toàn” – thực chất là mời gọi Bắc Kinh đóng chính cái vai trò mà họ đang tìm kiếm, đó là một người cung cấp sự ổn định toàn cầu có trách nhiệm, còn Mỹ lại cho thấy sự bất lực trong việc quản lý hậu quả từ quyết định tấn công Ba Tư đơn phương của mình.

Để tận dụng sự hỗn loạn, Bắc Kinh có thể sẽ định vị mình như một nhà hòa giải, năng lực mà họ đã từng thể hiện trong các cuộc tranh chấp giữa Ba Tư và Ả Rập Saudi và giữa Cam Bốt và Thái Lan. Thực tế, theo tờ New York Times, Trung Hoa đã giúp thuyết phục Ba Tư chấp nhận lệnh ngừng bắn vào ngày 07/04. Và trong lúc Mỹ đang bị phân tâm, Trung Hoa sẽ chạy đua hướng tới các mục tiêu quốc gia của mình – giảm sự phụ thuộc vào phần còn lại của thế giới đối với nhu cầu năng lượng và công nghệ để tăng sức mạnh thương lượng, đặc biệt là trước Mỹ.

TỰ BẢO VỆ ĐỂ THỐNG TRỊ

Chắc chắn, cuộc chiến ở Ba Tư đã gây ra một số vấn đề cho Trung Hoa. Lĩnh vực sản xuất-chế tạo của nước này đã bị bóp nghẹt bởi giá năng lượng cao hơn, và nông dân Trung Hoa đã phải đối phó với giá phân bón cao hơn trong mùa gieo trồng mùa xuân. (Phần lớn u-rê của thế giới, một thành phần trong phân bón, được vận chuyển qua Eo biển Hormuz.)

Nhưng nền kinh tế Trung Hoa rất dẻo dai và nguồn cung năng lượng của họ tương đối an toàn. Bắc Kinh đã làm việc suốt nhiều năm để bảo vệ mình khỏi các cú sốc giá và sự biến động trên thị trường dầu mỏ toàn cầu bằng cách phát triển các nguồn năng lượng tái tạo và sản lượng điện than dư thừa khổng lồ. Kể từ năm 2008, tỷ trọng năng lượng tái tạo trong cơ cấu năng lượng của Trung Hoa đã tăng hơn gấp đôi và hiện cung cấp hơn một phần ba lượng điện của cả nước. Trên thực tế, Trung Hoa chiếm một phần ba tổng công suất năng lượng gió và năng lượng mặt trời của thế giới. Các nhà sản xuất pin và xe điện của Trung Hoa đã chứng kiến định giá thị trường của họ tăng vọt kể từ đầu cuộc chiến, điều mà các nhà đầu tư xem là chất xúc tác cho việc đón nhận năng lượng xanh rộng rãi hơn. Bởi vì Trung Hoa đã thống trị việc sản xuất pin, tấm quang năng, turbine gió, và xe hơi điện, cuộc chiến này có thể sẽ thúc đẩy sự áp dụng toàn cầu đối với công nghệ của quốc gia này như một vùng đệm chống lại các cú sốc năng lượng hiện tại và tương lai.

Dù Trung Hoa không thể sánh với Mỹ về năng lực sản xuất dầu mỏ, nhưng kho dự trữ khổng lồ của họ, hiện ước tính khoảng 1,4 tỷ thùng, vượt xa Kho Dự trữ Dầu mỏ Sách lược đã bị cạn kiệt của Mỹ. Đối với Trung Hoa, điều này có thể đóng vai trò như một nguồn bù đắp cho hơn sáu tháng gián đoạn hoàn toàn ở Eo biển Hormuz. Và ngay cả khi nguồn cung năng lượng của Trung Hoa bị căng thẳng hơn nữa, nước này vẫn có các lựa chọn khác, chẳng hạn như mua thêm dầu của Nga. Theo tờ Financial Times, một số tàu đã trả phí qua eo biển cho Ba Tư bằng đồng Nguyên (đồng Yuan) của Trung Hoa – đây là một thành công đối với Bắc Kinh, quốc gia vốn đang cố gắng thúc đẩy vị thế quốc tế cho đồng tiền của mình. Do đó, một sự gián đoạn ngắn hạn đối với Eo biển Hormuz còn lâu mới là một tình huống ác mộng đối với Bắc Kinh.

Tại Mỹ, sự gia tăng sản lượng dầu mỏ của nước này cũng có thể giúp bảo vệ đất nước trước những hậu quả tồi tệ nhất của tình trạng thiếu hụt năng lượng toàn cầu, nhưng người tiêu dùng Mỹ vẫn phải hứng chịu những gián đoạn trên thị trường dầu mỏ quốc tế. Do bản chất toàn cầu của thị trường dầu mỏ, sự sụt giảm nguồn cung dầu ở bất kỳ đâu trên thế giới đều đồng nghĩa với việc giá cả tăng ở khắp mọi nơi, bao gồm cả ở Mỹ. Và, khác với giới lãnh đạo Trung Hoa, chánh quyền Trump đã tìm cách phá hoại tiến trình chuyển đổi trong nước sang các nguồn năng lượng thay thế, khiến các hộ gia đình Mỹ phải phụ thuộc vào những biến động của giá cả.

Cho đến nay, người tiêu dùng Mỹ dường như bị ảnh hưởng bởi việc tăng chi phí vận tải và lạm phát tổng thể nhiều hơn so với người tiêu dùng Trung Hoa. Do Trung Hoa đang trải qua một chu kỳ giảm phát gây tổn hại, giá năng lượng cao hơn thậm chí có thể giúp ích bằng cách đẩy giá hàng tiêu dùng lên cao.

TẬP TRUNG VÀO MỤC TIÊU?

Sự can thiệp quân sự của Mỹ vào Ba Tư, cũng giống như ở Ủy Nội Thụy Lạp, sẽ không giúp ích gì cho Mỹ trong cuộc cạnh tranh với Trung Hoa bằng cách cô lập Bắc Kinh khỏi hai đối tác này. Trung Hoa là một người bạn điển hình chỉ xuất hiện lúc thuận lợi. Nước này có tính thực dụng cao và sẽ không hy sinh các lợi ích cốt lõi của mình để cứu Tề Lan (Tehran) hay Gia Lạp Gia Tư (Caracas). Nếu mục tiêu là làm suy yếu Bắc Kinh, các chiến dịch của Mỹ ở Ba Tư và Ủy Nội Thụy Lạp do đó mang lại lợi tức đầu tư không đáng kể, nếu không muốn nói là bằng không, chỉ phục vụ cho việc làm cạn kiệt các nguồn tài nguyên của Mỹ, hủy hoại danh tiếng của nước này, và làm tăng giá nhiên liệu.

Nếu có thì, chủ nghĩa quân phiệt bốc đồng của Trump đã làm suy yếu vị thế của Mỹ so với vị thế của Trung Hoa. Nó đã kích động các cuộc tấn công của Ba Tư vào các quốc gia Vùng Vịnh, chia rẽ Hoa Thịnh Đốn và một số đối tác thân cận nhất của họ trong khu vực. Các chánh phủ này khó có thể hoàn toàn từ bỏ Mỹ trong những năm tới. Nhưng khi độ tin cậy của Mỹ giảm dần, các quốc gia Vùng Vịnh sẽ ngày càng chơi trò kích động các siêu cường chống lại nhau. Chẳng hạn, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhứt đã tăng cường hợp tác với quân đội Trung Hoa kể từ nhiệm kỳ đầu của Trump, ngay cả khi họ có các căn cứ của Mỹ trên lãnh thổ.

Trung Hoa không cần phải thay thế Mỹ với tư cách là người cung cấp an ninh để hưởng lợi từ quan hệ đang xấu đi của Hoa Thịnh Đốn với các nước Vùng Vịnh. Đối với Bắc Kinh, chỉ cần trở thành một đối tác có thể dự đoán được là đủ. Một khi khói bụi tan đi ở Ba Tư và các quốc gia Vùng Vịnh, Bắc Kinh có thể sẽ can thiệp bằng các hợp đồng tái thiết các cảng hoặc cơ sở năng lượng bị hư hại và các khoản đầu tư dài hạn vào cơ sở hạ tầng. Kết quả có thể là một Trung Đông thực dụng hơn, ít chịu ơn Mỹ hơn, và sẵn sàng hợp tác với Trung Hoa hơn. Nói một cách đơn giản, Bắc Kinh có thể thực hiện được những gì Mỹ đã tìm kiếm từ lâu: ảnh hưởng đáng kể ở Trung Đông với một cái giá có thể chấp nhận được.

BẾN ĐỖ TRONG CƠN BÃO

Bất chấp cảng hiệu “Nước Mỹ trên hết” của Trump, cuộc chiến bốc đồng với Ba Tư đã trở thành bài học tiêu biểu cho việc đặt nước Mỹ xuống cuối cùng. Vì sự kiêu ngạo của mình, Mỹ lại rơi vào một vũng lầy khác mà không có sách lược rút lui. Chánh quyền Trump đã đánh đổi an ninh quốc gia lấy một màn phô trương sức mạnh quân sự ngắn hạn, và giờ đây họ đang yêu cầu công chúng Mỹ phải trả hóa đơn. Người chiến thắng thực sự trong cuộc xung đột có thể tránh được này sẽ không phải là Hoa Thịnh Đốn hay Tề Lan; đó sẽ là Bắc Kinh.

Như Zongyuan Zoe Liu đã quan sát một cách sắc sảo trên tờ Foreign Affairs, Trung Hoa xem trọng sự ổn định và không muốn tiếp quản mọi vai trò mà Mỹ đã đảm nhận trong nhiều thập niên, chẳng hạn như làm cảnh sát của Trung Đông. Dù vậy, Trung Hoa có thể được nhiều hơn mất từ cuộc chiến này. Khi Mỹ trở nên phân tâm, làm tha hóa các đồng minh của mình và tạo ra những lỗ hổng trong vai trò lãnh đạo toàn cầu, Bắc Kinh có thể cải thiện vị thế tương đối của mình đơn giản bằng cách luôn là một tác nhân dễ đoán hơn trong một thế giới ngày càng khó đoán.

Trước khi hội nghị thượng đỉnh Trump-Tập được lên lịch lại, Trung Hoa có thể đang giăng một cái bẫy cho chánh quyền Trump. Theo Bloomberg, Tập có thể đưa ra cam kết mua 500 phi cơ Boeing như một chiến thắng kinh tế lớn cho Trump, người đang háo hức với bất cứ thứ gì ông có thể biến thành một chiến thắng. Đổi lại, Tập có thể lấy được một nhượng bộ quan trọng từ Trump, chẳng hạn như việc nới lỏng các giới hạn đối với xuất cảng các công nghệ tân tiến của Mỹ, bao gồm chip AI và turbine phản lực. Một thỏa thuận như vậy sẽ là một họa đối với Mỹ. Trung Hoa sẽ có được các công cụ để tự lực hơn trong dài hạn, còn Mỹ chỉ kiếm được một món hời ngắn hạn. Trung Hoa thậm chí có thể nuốt lời trong đơn đặt hàng phi cơ, vốn sẽ mất nhiều năm để hoàn thành.

Khi Mỹ tự đẩy nhanh sự suy tàn của mình, Trung Hoa đang tăng tốc năng lực tự túc về công nghệ, xây dựng sức mạnh quân sự, và nâng cấp chánh sách công nghiệp của mình. Mục tiêu cuối cùng của họ là cái gọi là sự phục hưng quốc gia. Vào ngày Trump cuối cùng đặt chân đến Bắc Kinh, ông sẽ đại diện cho nước Mỹ từ một vị thế yếu kém do chính mình gây ra. Ông sẽ phải đối mặt với một đối thủ đáng gờm là Tập, người đã dành nhiều năm chuẩn bị cho chính khoảnh khắc với tay quá mức này của nước Mỹ. Đã đến lúc Mỹ ngừng chiến đấu trong những cuộc chiến mà Trung Hoa muốn họ tham gia, và thay vào đó hãy hướng sự tập trung trở lại vào đối thủ lớn nhất của mình: Trung Hoa.

Andrew P. Miller là nghiên cứu viên cấp cao về an ninh quốc gia và chánh sách quốc tế tại Trung tâm Tiến bộ Mỹ. Ông từng là Phó Trợ lý Ngoại trưởng phụ trách các vấn đề Israel-Palestine dưới thời chánh quyền Biden và Giám đốc các vấn đề Quân sự Ai Cập và Do Thái thuộc Hội đồng An ninh Quốc gia dưới thời chánh quyền Obama.

Michael Clark là cộng tác viên nghiên cứu về an ninh quốc gia và chánh sách quốc tế tại Trung tâm Tấn bộ Hoa Kỳ.