Tổng thống Mỹ Donald Trump đang gây áp lực tối đa lên Cuba. Ngày 29/01/2026, ông đã ký một sắc lệnh hành pháp, dọa áp quan thuế đối với các quốc gia bán dầu cho quốc đảo cộng sản này. Quyết định của ông Trump dựa trên tuyên bố “tình trạng khẩn cấp” liên quan đến “mối đe dọa đặc biệt” từ Cuba đối với an ninh quốc gia của Mỹ.
Xe hơi xếp hàng dài chờ đổ xăng tại một trạm xăng ở La Habana, Cuba, ngày 30/01/2026. AP – Ramon Espinosa
Cụ thể, Hoa Thịnh Đốn cáo buộc chính quyền La Habana “liên kết và ủng hộ nhiều quốc gia, tổ chức khủng bố quốc tế và các thế lực thù địch với Hoa Kỳ”, bao gồm Nga, Trung Quốc, Iran, Hamas và Hezbollah. Cuba cũng bị cáo buộc “gây bất ổn khu vực thông qua nhập cư và bạo lực”.
Bằng cách cô lập Cuba hơn nữa, tổng thống Mỹ hy vọng sẽ gây ra sự sụp đổ của chế độ cộng sản. Donald Trump đã đe dọa vào đầu tháng Giêng: “Sẽ không bao giờ có dầu mỏ hay tiền bạc nào được trao cho Cuba nữa – không gì cả! Tôi khuyên họ nên đạt được thỏa thuận trước khi quá muộn”.
Hôm ngày 1/02, tổng thống Donald Trump, rất tự tin, tuyên bố Hoa Kỳ đã bắt đầu “đối thoại” với chính quyền Cuba, và ông tin rằng cuộc đối thoại này sẽ dẫn đến một “thỏa thuận”.
Đáp lại sắc lệnh của tổng thống Trump dọa áp thuế những nước bán dầu cho Cuba, chủ tịch Miguel Diaz-Canel đã tuyên bố: “Cuba không gây hấn, mà đã bị Hoa Kỳ gây hấn trong 66 năm qua và người dân Cuba sẵn sàng bảo vệ Tổ quốc đến giọt máu cuối cùng”.
Vượt qua nhiều sóng gió
Trong lịch sử, chế độ Cuba đã từng vượt qua nhiều sóng gió. Ví dụ, vào năm 1989, vài tháng trước khi Bức tường Berlin sụp đổ, tổng thống Mikhail Gorbachov đã đến La Habana để giải thích với lãnh đạo Fidel Castro rằng sự hỗ trợ của Liên Xô dành cho Cuba sắp kết thúc. Vào thời điểm đó, Liên Xô là nước cung cấp dầu mỏ chính của Cuba, giống như Venezuela cho đến khi tổng thống Nicolás Maduro bị bắt giữ đầu tháng 1. Tháng 9/1991, Gorbachov tuyên bố Liên Xô sẽ rút 11.000 quân khỏi Cuba. Vài tháng sau đó, Liên Xô sụp đổ. Không có viện trợ của Liên Xô, chế độ Cuba dường như sắp bị khai tử. Nhưng chính quyền La Habana đã sống sót.
Nhật báo Mỹ The New York Times ngày 17/01/2026 nhắc lại, sau cuộc cách mạng năm 1959, chính quyền Eisenhower đã áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế và tài chánh đầu tiên của Mỹ đối với Cuba. Sau đó, tổng thống John F. Kennedy đã siết chặt các trừng phạt này khi xảy cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962, Liên Xô lắp đặt tên lửa hạt nhân trên đảo, chỉ cách Miami 300 km. Các lệnh trừng phạt này đã được nới lỏng dưới thời chánh quyền Obama, nhưng vẫn luôn được duy trì.
Sau khi trở lại nắm quyền, Trump đã tăng cường lệnh cấm vận kinh tế đối với Cuba. Đầu tháng Giêng, sự can thiệp quân sự của Mỹ vào Venezuela – biểu tượng của cánh tả cực đoan ở châu Mỹ Latinh – đã tạo động lực cho việc gia tăng hơn nữa áp lực lên hòn đảo c ộng sản này. Giáo sư Jean François Mayer, một chuyên gia về châu Mỹ Latinh tại Đại học Concordia, ghi nhận: “Đây là bước đi hợp lý tiếp theo, vì Cuba đã được lãnh đạo bởi một chính phủ cánh tả độc tài trong nhiều thập niên.”
Theo nhật báo Le Devoir của Québec, Canada, tình hình hiện tại có lợi cho tổng thống Trump, vì Venezuela là đối tác chính của Cuba. Caracas, vốn đã hỗ trợ kinh tế cho hòn đảo này, bán dầu với giá ưu đãi, nay bị Hoa Kỳ chặn nguồn cung cấp cho La Habana. Ngày 11/01, trên mạng xã hội Truth Social của ông, Trump cho rằng Cuba đã được hưởng lợi trong nhiều năm từ việc chuyển tiền và nhập cảng dầu từ Venezuela.
Hơn nữa, cộng đồng người Cuba lưu vong ở Hoa Kỳ – đứng đầu là ngoại trưởng Marco Rubio – đang gây áp lực lên Hoa Thịnh Đốn. Phát biểu trước Quốc Hội hôm 28/01, ông Rubio đã tuyên bố : “Chúng tôi rất muốn thấy chế độ thay đổi. Không nghi ngờ gì nữa, sẽ rất có lợi cho Hoa Kỳ nếu Cuba không còn bị cai trị bởi một chế độ độc tài.” Nhưng ông nhấn mạnh không nhất thiết là Hoa Kỳ sẽ tạo ra sự thay đổi đó. ông nói thêm. Theo Giáo sư Mayer, “Hoa Kỳ hướng tới một hình thức tan rã của chế độ Cuba do mất hoàn toàn sự ủng hộ của người dân.”
Đổi hàng hóa lấy dầu hỏa
Trong 67 năm qua, Cuba không chỉ là đồng minh của khối Liên Xô cũ, mà còn là đồng minh của các tổ chức và chính phủ cánh tả ở Nicaragua, Bolivia, Chile, Angola, Algeri, Trung Quốc và tất nhiên là Venezuela. Cuba từng trao đổi đường với giá ưu đãi để lấy dầu mỏ và kỹ nghệ với các nước thuộc khối Liên Xô cũ. Tuy không còn là một quốc gia cộng sản, nước Nga của Vladimir Putin vẫn duy trì quan hệ mật thiết với Cuba. Chính nhờ vậy mà tuy bị Mỹ cấm vận gắt gao, Cuba vẫn tiếp cận được các nguồn tài nguyên đáng kể, bao gồm cả dầu mỏ.
Trả lời New York Times, chuyên gia năng lượng Cuba Jorge Piñon, cựu giám đốc điều hành tại một công ty dầu mỏ Mễ Tây Cơ, hiện đang giảng dạy tại Đại học Texas ở Austin, giải thích: “Bằng cách này hay cách khác, Cuba luôn trao đổi hàng hóa để lấy dầu mỏ”. Cho đến gần đây, Venezuela là nước cung cấp dầu chính của Cuba, cùng với Nga và Mễ Tây Cơ. Nhưng vai trò của Mễ Tây Cơ đã tăng lên vào năm ngoái khi sản lượng và xuất cảng của Venezuela chậm lại do lệnh trừng phạt và hạ tầng cơ sở cũ kỹ. Đồng thời, các lệnh trừng phạt Nga xâm lược Ukraine đã làm giảm nguồn cung của Nga. Theo công ty Kpler, Nga cũng đã không giao bất kỳ lượng dầu nào cho Cuba kể từ tháng 10 năm ngoái, và chuyến hàng cuối cùng từ Algeri là vào tháng 2/2025.
Trong bối cảnh áp lực mạnh mẽ từ Hoa Kỳ, sau khi tổng thống Venezuela Nicolás Maduro bị bắt giữ đầu tháng 01/2026, hiện giờ Mễ Tây Cơ là quốc gia cuối cùng cung cấp dầu cho Cuba, với danh nghĩa “viện trợ nhân đạo”, dựa trên tình hữu nghị lâu đời giữa hai nước. Nguồn dầu cung cấp là từ Gasolinas Bienestar, một công ty con của tập đoàn dầu khí quốc gia Pemex đang bị nợ nần chồng chất. Nhưng theo chuyên gia Piñon, lượng dầu Mễ Tây Cơ cung cấp cho Cuba đã giảm mạnh trong ba tháng cuối năm 2025, bắt đầu từ chuyến thăm Mexico City của ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio vào đầu tháng Chín, 2025. Trước nguy cơ Mễ Tây Cơ bị đánh thuế cao và Mỹ can thiệp trực tiếp chống các băng đảng ma túy ở Mễ Tây Cơ, tổng thống Claudia Sheinbaum đã có nhiều nhượng bộ với chánh quyền Trump trong khi vẫn nhấn mạnh cam kết bảo vệ chủ quyền và độc lập của Mễ Tây Cơ.
Nguồn cung ngày càng cạn kiệt
Trước khi tổng thống Trump ký sắc lệnh ngày 29/01, tổng thống Mễ Tây Cơ Claudia Sheinbaum thông báo tạm ngừng, ít nhất là trong thời gian ngắn, việc cung cấp dầu cho La Habana. Bà Claudia Sheinbaum khẳng định “việc đình chỉ này là một quyết định chủ quyền”, chứ không phải do áp lực từ Hoa Thịnh Đốn. Trên thực tế, tổng thống Mễ Tây Cơ đang chuẩn bị đàm phán một thỏa thuận thương mại với Hoa Kỳ trong bối cảnh căng thẳng cao độ. Tổng thống Donald Trump đặc biệt yêu cầu bà “loại bỏ” các băng đảng ma túy.
Nếu không có nguồn cung dầu hỏa nào khác, các chuyên gia dự đoán Cuba có nguy cơ phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng lớn. Trên tờ Financial Times ngày 29/01/2026, Công ty nghiên cứu và phân tích năng lượng Kpler, dựa trên mức tiêu thụ hiện tại, dự báo Cuba này có nguy cơ cạn kiệt dầu trong vòng “15 đến 20 ngày”. Theo số liệu của Kpler, Cuba chỉ nhận được một chuyến hàng dầu duy nhất trong tháng Giêng, với gần 85.000 thùng dầu từ Mễ Tây Cơ, tương đương 3.000 thùng dầu mỗi ngày, so với mức trung bình 37.000 vào năm 2025.
Lượng dầu nhập cảng sụt giảm mạnh đã gây ra tình trạng mất điện thường xuyên. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, năm 2023, sản lượng dầu trong nước của Cuba chỉ chiếm 40% tổng nguồn cung. Các chuyên gia được tờ New York Times phỏng vấn ước tính rằng Cuba cần 100.000 thùng dầu mỗi ngày để vận hành nền kinh tế và duy trì các dịch vụ thiết yếu như chiếu sáng đường phố.
Trong bối cảnh Cuba đang gặp khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng, tình trạng thiếu nhiên liệu lại càng tác động đến giao thông vận tải, nông nghiệp và cả sản xuất điện. Hậu quả đã bắt đầu được thể hiện rõ trên đường phố thủ đô: những ngày gần đây, số người xếp hàng tại các trạm xăng ngày càng dài, trong khi điện có thể bị cắt đến mười tiếng mỗi ngày.
Theo đài phát thanh Vatican, trước tình hình khủng hoảng ngày càng trầm trọng, các giám mục Giáo hội Công Giáo Cuba đang cảnh báo về nguy cơ gia tăng đau khổ trên hòn đảo và kêu gọi những cải cách sâu rộng, đối thoại và tôn trọng phẩm giá con người, không loại trừ hay bạo lực. Trong một thông điệp “gửi đến tất cả những người Cuba thiện chí”, các giám mục Cuba bày tỏ sự lo ngại sâu sắc về tình hình kinh tế và xã hội ngày càng xấu đi tại quốc đảo vùng Caribe này. Họ cảnh báo về nguy cơ sụp đổ xã hội hơn nữa, đặc biệt là sau những quyết định gần đây ảnh hưởng đến nguồn cung năng lượng của Cuba.
(Theo RFI)
