Nguồn: “As the World Cup approaches, North American relations are at a nadir”, The Economist, 23/04/2026

Biên dịch: Phạm Ánh Minh (nghiencuuquocte.org)

(Huy Lê phụ đính)

Tổng thống Donald Trump đã phá vỡ giấc mơ về một khu vực gắn kết hơn.

Vào năm 2018, khi liên danh ba nước Gia Nã, Mễ Tây Cơ và Hoa Kỳ giành quyền đăng cai World Cup năm 2026, khẩu hiệu của họ là “United As One”. Tuy nghe khá tham vọng, nhưng khẩu hiệu này không hoàn toàn vô lý. Bắc Mỹ là nơi sinh sống của hơn 500 triệu người, chiếm khoảng một phần ba tổng GDP toàn cầu và sở hữu những lợi thế to lớn: các chính phủ dân chủ, biên giới hòa bình và những nền kinh tế với thế mạnh khác nhau nay đã được hội nhập sâu rộng.

Tuy nhiên, chưa tới hai tháng trước khi giải đấu khai mạc vào ngày 11/06/2026, tinh thần đoàn kết ở Bắc Mỹ đang trong tình trạng căng thẳng. Sự bất hòa thể hiện rõ qua phát ngôn của các nhân vật lãnh đạo. Tổng thống Donald Trump đã đe dọa sẽ can thiệp trực tiếp vào vấn đề các băng đảng ma túy ở Mễ Tây Cơ và cho rằng Tổng thống Claudia Sheinbaum “đang vô cùng sợ hãi” trước các thế lực này. Ông cũng liên tục lặp lại ý tưởng biến Gia Nã Đại thành tiểu bang thứ 51 của nước Mỹ. Thủ tướng Gia Nã Đại, Mark Carney, phản hồi bằng cách tuyên bố quan hệ gần gũi giữa hai nước giờ đây đã trở thành “điểm yếu”. Sự rạn nứt còn đi xa hơn cả những phát ngôn đơn thuần. Một trong những động thái đầu tiên của Tổng thống Trump sau khi quay trở lại Tòa Bạch Ốc vào năm ngoái là đánh thuế lên hàng hóa nhập cảng từ các nước láng giềng.

Những căng thẳng này sẽ càng bộc lộ rõ hơn trong mùa hè. Vào ngày 1/7/2026, trong lúc giải đấu vẫn đang diễn ra, ba nước sẽ phải quyết định có gia hạn Hiệp định Mỹ–Mễ Tây Cơ–Gia Nã Đại (United States-Mexico-Canada Agreement – USMCA) – thỏa thuận thương mại do Tổng thống Trump đàm phán trong nhiệm kỳ đầu tiên – sau năm 2036 hay không. Kể từ khi thỏa thuận thương mại tự do đầu tiên ở Bắc Mỹ có hiệu lực vào năm 1994, nền thương mại nơi đây đã phát triển mạnh mẽ. Quan thuế của Tổng thống Trump có làm gián đoạn nhưng không ngăn chặn hoàn toàn dòng chảy hàng hóa. Hiện nay, kim ngạch thương mại giữa ba nước có trị giá hơn 2 nghìn tỷ Mỹ kim mỗi năm, theo ước tính của Diego Marroquín thuộc Trung tâm Nghiên cứu Sách lược và Quốc tế (CSIS), một tổ chức nghiên cứu ở Thủ đô Hoa Thịnh Đốn. Chuỗi cung ứng đã trải rộng khắp lục địa đến mức một chiếc xe có thể vượt qua biên giới quốc tế tám lần trong chuỗi sản xuất lắp ráp.

Việc gia hạn thỏa thuận này từng được cho là gần như chắc chắn. Tuy nhiên, Đại diện Thương mại Hoa Kỳ, Jamieson Greer, sau khi đến Mễ Tây Cơ để đàm phán vào ngày 20/4/2026, đã khẳng định rằng việc gia hạn suôn sẻ khó có thể xảy ra. Một số yêu cầu của phía Mỹ khá quen thuộc: siết chặt các quy định về nguồn gốc xuất xứ đối với xe hơi, chủ yếu để gây khó khăn hơn cho việc sử dụng linh kiện Trung Hoa trong sản xuất; và muốn xuất cảng nhiều sản phẩm sữa hơn sang Gia Nã Đại, quốc gia vốn bảo hộ ngành chăn nuôi sữa trong nước. Mỹ hiện đang đàm phán với Mễ Tây Cơ, nhưng, được cho là muốn Gia Nã Đại nhượng bộ trước khi bắt đầu các cuộc đàm phán chánh thức.

Những yêu cầu khác thì mới và có phạm vi rộng hơn. Thuế, giờ đây không chỉ áp lên các mặt hàng nằm ngoài thỏa thuận, mà còn áp dụng với thép, nhôm và xe hơi, vốn nằm trong phạm vi của thỏa thuận. Mỹ sẽ yêu cầu giữ nguyên những mức thuế này. Đồng thời, Tổng thống Trump cũng muốn tăng cường hợp tác về vấn đề di cư, an ninh và cạnh tranh với Trung Hoa. Ông đang sử dụng USMCA làm đòn bẩy để gây sức ép lên các nước láng giềng, buộc họ phải nương theo những ưu tiên của mình. Với quy mô nền kinh tế của Mỹ – GDP của nước này lớn gấp bảy lần GDP của Gia Nã Đại và Mễ Tây Cơ cộng lại – ông đang ở vị thế rất mạnh để làm điều đó.

Michael Camuñez, một viên chức thương mại thời chánh quyền Barack Obama, cho biết thỏa thuận này đang “trong tình trạng bấp bênh”. Có thể nó vẫn sẽ được duy trì dù suy yếu. Ông Marroquín nhận định rằng một kết quả có thể xảy ra là, ba nước sẽ đồng ý xem xét lại thỏa thuận hàng năm, trong khi Mỹ xử dụng các công cụ khác – quan thuế được áp dụng với lý do an ninh quốc gia, điều tra lao động cưỡng bức, và áp lực pháp lý – để đòi thêm nhượng bộ. Điều này sẽ khiến giới doanh nghiệp phải lo ngại.

Những sợi dây ràng buộc

Những kỳ vọng về Bắc Mỹ, thực ra, đã gặp trục trặc trước nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Trump. “Tôi thường nói với mọi người, ‘Đừng tự lừa dối mình rằng nếu ông Trump ra đi, mọi chuyện sẽ ổn thôi’”, cựu đại sứ Mễ Tây Cơ tại Hoa Kỳ, Martha Bárcena, cho biết. Các hội nghị thượng đỉnh thường niên giữa ba nhân vật lãnh đạo đã bị hủy bỏ trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Trump và chưa từng được nối lại. Ngay cả một Tổng thống thuộc đảng Dân chủ có lẽ cũng sẽ rất muốn bảo vệ biên giới và chống lại các băng đảng Mễ Tây Cơ.

Mễ Tây Cơ và Gia Nã Đại đã có những cách ứng xử khác nhau đối với Tổng thống Trump. Bà Sheinbaum đã làm tất cả những gì có thể để tiếp tục nuôi dưỡng mục tiêu về một Bắc Mỹ gắn kết hơn. Bà đã đồng ý nhượng bộ với Tổng thống Trump về vấn đề di cư và an ninh. Bà không còn lựa chọn nào khác: kim ngạch xuất cảng sang Mỹ của Mễ Tây Cơ chiếm tới 85% tổng xuất cảng. Thỏa thuậnUSMCA duy trì các việc làm trong khu vực kinh tế chánh thức với mức lương tương đối cao, giúp tài trợ cho các chương trình xã hội, từ đó giữ vững uy tín và sự ủng hộ dành cho Đảng Morena của bà.

Trong khi đó, hướng tiếp cận của Gia Nã Đại lại hoàn toàn khác biệt. Thủ tướng Carney mô tả thời điểm này là một “sự gián đoạn” và mong muốn giảm sự phụ thuộc của Gia Nã Đại vào một đối tác duy nhất. Vì thế, ông muốn tăng cường trao đổi thương mại với Âu châu, Á châu và cả Trung Hoa, nơi ông đã đến thăm vào tháng 01/2026 vừa qua. Diễn biến chuyển hướng này, cho đến nay, chỉ mang tính biểu tượng. Louise Blais, một cựu nhân viên ngoại giao của Gia Nã Đại, cho rằng việc này hầu như không “tạo ra sự thay đổi đáng kể” nào đối với thương mại. Khoảng 70% hàng xuất cảng của Gia Nã Đại đổ về phía nam, mặc dù con số này đã giảm nhẹ. Ngay cả khi thương mại vẫn đang diễn ra suôn sẻ, nhiều người Gia Nã Đại vẫn tức giận đến mức tẩy chay hàng hóa Mỹ và hủy các chuyến đi về phía nam, khiến lượng khách du lịch giảm khoảng một phần tư vào năm ngoái.

World Cup (Giải Vô Địch Túc Cầu Thế Giới) càng làm rõ sự rạn nứt này hơn. Các sản phẩm lưu niệm mang màu sắc từng quốc gia riêng lẻ được bày bán rộng rãi hơn bất kỳ sản phẩm chung nào giữa ba nước. Lệnh cấm nhập cảnh của Mỹ ảnh hưởng đến người hâm mộ từ 19 quốc gia, một số người trong số họ sẽ không thể tham dự các trận đấu tổ chức trên đất Mỹ. Nhiều người lo ngại các nhân viên thực thi luật di trú Mỹ sẽ lợi dụng các trận đấu để bắt giữ những người nhập cư không có giấy tờ, trong đó có nhiều người Mễ Tây Cơ. Các nhân viên phục vụ tại một sân vận động ở Los Angeles, nơi sẽ diễn ra một số trận đấu, đang đe dọa đình công trừ khi các cơ quan di trú liên bang cam kết không can thiệp vào giải đấu.

Tuy nhiên, khu vực Bắc Mỹ đã hội nhập mạnh mẽ đến mức nhiều liên kết khó có thể bị đảo ngược. Mỹ nhập cảng hơn 15% hàng hóa từ Mễ Tây Cơ, tỷ lệ lớn hơn bất kỳ quốc gia nào khác. Bất chấp quan thuế, các chuỗi cung ứng mới đang được hình thành, bao gồm cả hàng hóa công nghệ cao như thiết bị dùng cho các trung tâm lưu trữ dữ liệu. Ngày 15/4/2026, Tổng thống Trump đã cấp phép cho một công ty Gia Nã Đại vận hành đường ống dẫn dầu đến North Dakota. Cạnh tranh với Trung Hoa đã khiến Mễ Tây Cơ và Gia Nã Đại trở nên quan trọng hơn, chứ không phải kém đi, với tư cách là đối tác thương mại của Mỹ.

Sự căng thẳng này cũng đã thúc đẩy hai nước láng giềng của Mỹ xích lại gần nhau hơn. Gia Nã Đại đã cử phái đoàn thương mại lớn nhất từ trước đến nay đến Mễ Tây Cơ trong năm nay; một phái đoàn của Mễ Tây Cơ cũng được dự kiến sẽ sớm đến Gia Nã Đại. Dù hạ tầng cơ sở cho thương mại song phương trực tiếp chưa được thiết lập – như ông Marroquín cho biết, “việc xuất cảng rau diếp và bông cải xanh từ Mễ Tây Cơ sang Gia Nã Đại hiện vẫn chưa khả thi” – hai chánh phủ vẫn đang tăng cường mối quan hệ.

Thương mại và địa lý vẫn là những sợi dây ràng buộc Bắc Mỹ. Nhưng những ý tưởng từng thúc đẩy các nhân vật lãnh đạo khu vực xích lại gần nhau đã phai nhạt. Giải Vô Địch Túc Cầu Thế Giới (World Cup) có thể mang lại những khoảnh khắc tuyệt vời, nhưng sẽ không đáp ứng được kỳ vọng của nhiều người vào năm 2018. “Giải túc cầu lần này được đề xướng và thúc đẩy bởi giấc mơ về một Bắc Mỹ hội nhập và cạnh tranh, nhưng thực tế giờ đây đã thay đổi,” ông Camuñez nói. “Tôi mong rằng ba người bạn thân sẽ lại đồng hành vào một ngày nào đó.”