(Ảnh: BBC News)

BBC News.

Giữa lúc cả thế giới dồn sự chú ý vào cuộc chiến giữa Mỹ-Do Thái với Ba Tư, Trung Hoa đang âm thầm đẩy nhanh việc xây dựng Đá Hải Sâm ở quần đảo Hoàng Sa.

Giới quan sát nói với BBC News Tiếng Việt rằng Đá Hải Sâm đang trở thành thực thể nổi lớn nhất ở Hoàng Sa và Trường Sa, vượt qua Đá Vành Khăn có diện tích khoảng 608 héc-ta ở quần đảo Trường Sa trong chỉ vài tháng tới.

Ông Greg Poling, Giám đốc Sáng kiến minh bạch hàng hải (AMTI) thuộc Trung tâm Nghiên cứu Sách lược và Quốc tế (CSIS, trụ sở Washington, Mỹ) cho biết: “Trước khi Trung Hoa bắt đầu xây dựng, Đá Hải Sâm hoàn toàn chìm dưới nước, chỉ có một doi cát rất nhỏ bên cạnh.”

“Và rồi vào tháng 9/2025, các tàu nạo vét của Trung Hoa xuất hiện” và “hòn đảo này đột ngột hiện ra.”

Đá Hải Sâm vốn là bãi cạn nằm trong cụm Lưỡi Liềm ở phía tây nam của quần đảo Hoàng Sa, nằm cách cảng Tam Á thuộc tỉnh Hải Nam của Trung Hoa khoảng 162 hải lý và cách Đà Nẵng, Việt Nam 216 hải lý.

Thực thể này chìm dưới nước khi thủy triều lên, được phía Trung Hoa gọi là Linh Dương tiêu.

Ông Poling cho biết: “Những gì chúng tôi nhận thấy là Trung Hoa đã bồi đắp hơn 600 héc-ta chỉ trong vòng sáu tháng qua tại Đá Hải Sâm”.

Để so sánh, trong giai đoạn xây đảo quy mô lớn của Trung Hoa từ năm 2014 đến 2016, Bắc Kinh đã bồi đắp diện tích gần 1.300 héc-ta tại quần đảo Trường Sa.

Dự án kéo dài sáu tháng ở Đá Hải Sâm hiện nay có quy mô gần bằng một nửa toàn bộ hoạt động xây dựng của Trung Hoa trong giai đoạn trước đó.

Giám đốc Poling nói với BBC rằng cho đến nay, vẫn chưa có bất kỳ công trình xây dựng nào xuất hiện trên Đá Hải Sâm, nhưng trong một báo cáo xuất bản hồi tháng Ba, AMTI cho biết phía tây bắc của Đá Hải Sâm hiện có một vùng đất mới có chiều dài khoảng 3.860 mét, có cạnh ngoài thẳng tắp “rất lý tưởng” cho một phi đạo.

Điều đó đồng nghĩa với việc tại đây, Trung Hoa có thể xây dựng một phi đạo tương đương với quy mô mà họ đã thiết lập tại ba tiền đồn lớn ở Trường Sa, gồm Đá Vành Khăn, Đá Xu Bi và Đá Chữ Thập.

Theo ông Ray Powell, Giám đốc dự án SeaLight thuộc Trung tâm Gordian Knot về Cách Tân An ninh Quốc gia tại Đại học Stanford, Mỹ, cần ghi nhớ rằng đây là vị trí đặt phi đạo của Trung Hoa gần nhất với Việt Nam.

Ông Powell, người từng là tùy viên Không quân Mỹ tại Việt Nam, nhận định: “Việc này cũng mở rộng năng lực của Trung Hoa trong việc khai triển hải quân, không quân và các lực lượng bán quân sự – hải cảnh và dân quân biển – tiến gần hơn tới bờ biển Việt Nam”.

Dẫn dữ liệu theo dõi Hệ thống Nhận dạng Tự động (AIS) từ Starboard Maritime Intelligence, chuyên gia này nói rằng trên thực tế, kể từ tháng 12/2025, số lượng tàu bán quân sự hoạt động ngoài khơi Việt Nam tăng nhanh, rất có thể nhằm bảo vệ các hoạt động bồi đắp trước sự hiện diện của tàu Việt Nam.

Trung Hoa xây dựng thần tốc ở Đá Hải Sâm như thế nào?

Nguồn: Planet Labs PBC

Liệu Trung Hoa có quân sự hóa Đá Hải Sâm?

Theo giới quan sát, rất có thể Đá Hải Sâm sẽ trở thành căn cứ then chốt mới của Trung Hoa ở phía tây quần đảo Hoàng Sa, thậm chí là trung tâm cho toàn bộ khu vực này.

Ông Poling nói, “Rất có thể rằng, Trung Hoa sẽ xây dựng một phi đạo lớn trên Đá Hải Sâm”.

Hiện nay, ở quần đảo Hoàng Sa, Trung Hoa mới chỉ có một phi đạo trên đảo Phú Lâm – trung tâm hành chánh của Trung Hoa ở Biển Đông, nơi đặt cả căn cứ không quân và hải quân.

Đảo Phú Lâm nằm ở phía đông, còn Đá Hải Sâm ở phía tây.

Điều đó đồng nghĩa với việc Trung Hoa sẽ có thể khai triển phi cơ trên vùng biển của Việt Nam thường xuyên hơn, bởi theo ông Poling, Đá Hải Sâm dường như được xây dựng để hướng về Việt Nam.

Ngoài ra, Trung Hoa đã đào một cảng rất lớn và sâu tại thực thể này, các đầm phá này được đánh giá là cho phép nhiều tàu hải quân, hải cảnh cùng số lượng lớn dân quân biển duy trì hiện diện, tương tự như những gì đã diễn ra trong những năm gần đây tại Đá Vành Khăn.

Ông Poling nói với BBC, “Và khi các công trình xây dựng bắt đầu xuất hiện – có lẽ sẽ là bước tiếp theo – tôi nghĩ chúng ta sẽ thấy rất nhiều radar và cơ sở liên lạc vệ tinh nhằm mở rộng năng lực trinh sát, tình báo và giám sát (ISR) của Trung Hoa trên khu vực này của Biển Đông, chủ yếu để theo dõi những gì Việt Nam đang làm trong vùng đặc quyền kinh tế của mình”.

Trong các hình ảnh vệ tinh, ở phía đông của Đá Hải Sâm đã có hơn 50 công trình nhỏ có mái xám và một bãi đáp trực thăng.

Trong khi đó, ở góc phía nam xuất hiện phần nền móng cho một công trình lớn hơn, kích cỡ khoảng 90m x 55m, nơi có một số cầu tàu đang được xây dựng.

Theo AMTI, rất có thể một số công trình ban đầu này chỉ mang tính tạm thời và sẽ được thay thế bằng hạ tầng kiên cố hơn, tương tự như tiến trình xây dựng các tiền đồn của Trung Hoa tại Trường Sa trước đây.

Ảnh vệ tinh chụp Đá Hải Sâm ngày 17/3/2026

Nhắm vào Việt Nam?

Trước Đá Hải Sâm, Trung Hoa đã có hạ tầng quân sự vững chắc trên đảo Phú Lâm, và xây trạm radar tại đảo Tri Tôn, đảo gần đất liền Việt Nam nhứt, vì vậy, các chuyên gia hàng hải cho rằng áp lực lên Việt Nam sẽ gia tăng trong thời gian tới.

Ông nhận định, “Trong trường hợp của Việt Nam, việc duy trì hiện diện tại khu vực Hoàng Sa sẽ ngày càng khó khăn hơn.”

Dù cho rằng Đá Hải Sâm không phải là một bước nhảy vọt về năng lực của Trung Hoa, chuyên gia Ray Powell nói rằng đảo nhân tạo này chủ yếu nhằm đưa các cảng và phi đạo tiến gần Việt Nam hơn.

Ông nói, “Trước đó, Trung Hoa vốn đã có khả năng duy trì hiện diện và bảo vệ lợi ích tại quần đảo Hoàng Sa. Nhưng diễn tiến này giúp họ siết chặt vòng kiểm soát quanh khu vực mà Việt Nam cũng tuyên bố chủ quyền.”

“Trong bối cảnh đó, các hoạt động của ngư dân Việt Nam tại khu vực này có thể sẽ gặp nhiều khó khăn hơn, khi Trung Hoa có thể khai triển thêm tàu, đặc biệt ở phía tây Hoàng Sa.”

Ngày 21/3/2026, người phát ngôn (Việt Nam không xử dụng chữ “phát ngôn viên, hay phát ngôn nhân, mà họ xử dụng chữ “người phát ngôn” – DV)Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng đã trả lời câu hỏi của phóng viên South China Morning Post về các hoạt động gần đây của Trung Quốc tại Đá Hải Sâm.

Bà Hằng cho biết Việt Nam “kiên quyết phản đối” và tuyên bố “Việt Nam có đầy đủ chứng cứ lịch sử và cơ sở pháp lý để khẳng định chủ quyền của Việt Nam đối với quần đảo Hoàng Sa, trong đó có đá Hải Sâm, phù hợp với luật pháp quốc tế”.

Theo ông Powell, rất hiếm khi các phản đối của Việt Nam được công khai, trừ khi bị dồn vào thế buộc phải lên tiếng.

Ông nói, “Hiện nay, Việt Nam đã phải công khai phản đối liên quan đến đá Hải Sâm – một lần nữa, vẫn rất chừng mực nhưng là công khai – chủ yếu bởi vì có các bên thứ ba như AMTI, SeaLight và các tổ chức khác đã đưa vấn đề này ra trước công chúng.”

Trong ba năm qua, Việt Nam cũng đã tiến hành một chiến dịch xây đắp đảo quy mô lớn mà giới phân tách cho là được truyền cảm hứng từ chiến dịch mà Trung Hoa đã thực hiện vào thập niên trước.

Ảnh vệ tinh cho thấy Việt Nam được cho là sắp hoàn thành xây dựng đảo nhân tạo ở Biển Đông, bồi đắp trên toàn bộ 21 thực thể do mình kiểm soát ở quần đảo Trường Sa, từng có thể sẽ bắt kịp, thậm chí vượt qua quy mô xây đắp của Trung Hoa mà không bị người láng giềng khổng lồ Bắc phương cản trở.

Bắc Kinh hầu như không nói gì về hoạt động bồi đắp của Việt Nam, chỉ đưa ra những ý kiến nhẹ nhàng, trong khi rất hung hăng với Phi Luật Tân, quốc gia cũng có tranh chấp chủ quyền trên Biển Đông.

Giờ đây, các chuyên gia cho rằng Đá Hải Sâm là động thái đáp trả chiến dịch bồi đắp đảo của Việt Nam.

Ông Powell nói, “Nói cách khác, Bắc Kinh như muốn gửi đi thông điệp rằng: Được thôi, chúng tôi sẽ để Hà Nội tiếp tục chiến dịch bồi đắp đảo của họ trong lúc này, nhưng đây là những gì chúng tôi có thể làm.”

“Chúng tôi có thể xây dựng tiền đồn ngăn cách quần đảo Hoàng Sa với Việt Nam về lâu dài, khiến tàu thuyền Việt Nam gần như không thể tiến lại gần khu vực này, bao gồm cả tàu cá và thực sự siết chặt kiểm soát tại Hoàng Sa,”

Cựu tùy viên không quân Mỹ tại Việt Nam cũng nhấn mạnh Trung Hoa muốn nhắc nhở Việt Nam rằng ai mới là bên nắm ưu thế vượt trội và cuối cùng ai sẽ là bên gây sức ép mạnh nhất để, trong tương lai, kiểm soát chặt chẽ quần đảo Trường Sa.

Đồng quan điểm, ông Poling cho rằng Bắc Kinh muốn gửi thông điệp tới Hà Nội rằng họ sẽ không chỉ ngồi yên và không làm gì khi Việt Nam đẩy mạnh bồi đắp đảo, hoạt động mà ông nói là nhằm vào Trung Hoa, xuất phát từ lo ngại rằng người láng giềng khổng lồ có thể xử dụng võ lực trên Biển Đông.

Chuyên viên nghiên cứu cấp cao này đánh giá: “Giờ đây Trung Hoa đang xây dựng một hòn đảo khổng lồ rõ ràng nhắm tới Việt Nam, nhưng Việt Nam gần như không lên tiếng mạnh mẽ. Tôi nghĩ cả hai bên đều đang cố giữ im lặng khi Hà Nội và Bắc Kinh điều chỉnh lại quan hệ dưới thời ông Tô Lâm.”

Sau khi nhất thể hóa hai chức vụ tổng bí thư và chủ tịch nước, ông Tô Lâm đã có chuyến thăm cấp nhà nước bốn ngày tới Trung Hoa, từ 14-17/4/2026, và đã gặp Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình.

Hai quốc gia láng giềng cùng theo chế độ cộng sản đã có mối quan hệ yêu-ghét đan xen giữa xung đột và hợp tác trong suốt nhiều thế kỷ.

Làm thế nào để duy trì quan hệ kinh tế-ngoại giao mang tính thực dụng và có lợi với Trung Hoa trong khi vẫn bảo vệ chủ quyền của Việt Nam, đặc biệt là ở Biển Đông? Đây là câu hỏi mà ông Tô Lâm phải tìm lời giải.

Giám đốc Poling nói: “Khi hòn đảo này hoàn thành, khi chúng ta bắt đầu thấy phi cơ quân sự cất cánh từ đó, và chúng ta bắt đầu thấy nhiều cuộc đụng độ nguy hiểm hơn giữa tàu tuần tra và ngư dân vì các thực thể này, tôi nghĩ sẽ ngày càng khó để Hà Nội tiếp tục giữ im lặng và kiểm soát căng thẳng.”

“Tôi cho rằng trong một đến hai năm tới, chúng ta sẽ thấy áp lực từ Trung Hoa mạnh hơn đối với ngư dân và lực lượng chấp pháp của Việt Nam tại vùng biển này”.

Tuy nhiên, chuyên gia này nhấn mạnh rằng hiện tại, Việt Nam cũng không thể làm gì nhiều để ngăn chặn điều đó, nên vào lúc này, ưu tiên trong quan hệ Việt-Hoa đang được đặt vào hợp tác kinh tế.

Ông nhắc lại rẳng, “Nhưng tôi không nghĩ bất kỳ ai nên nhầm lẫn điều đó với việc Hà Nội sẵn sàng tiếp tục im lặng về các vấn đề chủ quyền. Nếu Đá Hải Sâm trở thành một điểm gây sức ép đối với Việt Nam, tôi tin rằng chúng ta sẽ nghe Hà Nội lên tiếng thường xuyên hơn và mạnh mẽ hơn”.

Getty Images

Trong cuộc hội đàm tại Bắc Kinh, ông Tô Lâm và ông Tập Cận Bình đã đồng ý tăng cường kiểm soát bất đồng trên Biển Đông

Trường hợp Phi Luật Tân và lựa chọn của Việt Nam

Ngoài Việt Nam, các chuyên gia cho rằng việc Trung Hoa xây đảo nhân tạo lớn nhất Biển Đông cũng phát đi tín hiệu tới các nước có yêu sách trong vùng biển này và nhiều bên khác.

Trong khi Việt Nam khó duy trì sự hiện diện ở Hoàng Sa, thì theo ông Powell, với Phi Luật Tâ, nỗ lực tiếp cận các khu vực như bãi cạn Scarborough cũng trở nên gần như bất khả thi.

Ông Powell nhận định, “Đây cũng là tín hiệu mà Trung Hoa gửi tới các nước khác trong khu vực như Nam Dương và Mã Lai Á, ngầm cho họ biết rằng đến lượt họ cũng sẽ bị ảnh hưởng.”

“Cuối cùng, Trung Hoa sẽ có thể tiến xa hơn về phía nam, đến rìa của đường chữ U, đi sâu vào vùng đặc quyền kinh tế của Nam Dương, Mã Lai Á, và Văn Lai”.

Chuyên viên nghiên cứu Poling nói thêm rằng Đá Hải Sâm cũng sẽ có những tác động khác, như cho phép Trung Hoa xua đuổi phi cơ nước ngoài khỏi các đảo nhân tạo một cách hiệu quả hơn.

Ông đánh giá, “Phi cơ Mỹ và Úc thường xuyên bay qua khu vực này vì không công nhận các yêu sách quá mức của Trung Hoa đối với không phận ở đó. Nhưng nhìn chung, phần lớn vấn đề này sẽ xoay quanh Việt Nam”.

Trong vài năm qua, tranh chấp hàng hải kéo dài giữa Trung Hoa và Phi Luật Tân đã leo thang đáng kể, với hàng hoạt vụ đụng tàu trên nhiều khu vực ở Biển Đông.

Manila, dưới thời Tổng thống Ferdinand Marcos Jr., đã xích lại gần Mỹ và nhiều lần nêu tên và bêu xấu những hành động hung hăng của Trung Hoa trên trường quốc tế, bao gồm cả việc cố tình đâm vào tàu và phun vòi rồng vào tàu của Phi Luật Tân.

Getty Images

Trái với người tiền nhiệm Rodrigo Duterte (giữ chức từ 2016-2022) được xem là thân Trung Hoa, Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. (trái) cho thấy cách ứng xử khác biệt rõ rệt khi thắt chặt quan hệ đồng minh với Mỹ

Theo ông Powell, Trung Hoa đã cố gắng xây dựng hình ảnh Phi Luật Tân như một kẻ lạc lõng, “một kẻ bấn khan” đang làm những điều “sai trái” khi hợp tác với Mỹ và tăng cường quan hệ với Nhựt Bổn, còn cách ứng xử của các nước khác là “hợp lý và khôn ngoan hơn”.

Do đó, ông cho rằng việc Việt Nam xây dựng đảo nhân tạo phần nào đã phá vỡ câu chuyện này.

Dù rõ ràng không hài lòng, Trung Hoa được cho là tỏ ra do dự trong việc bêu gương Việt Nam như là một “kẻ bất khan” nữa, thế nên những phản đối của Bắc Kinh với Hà Nội được giữ ở mức chừng mực.

Về phía Việt Nam, các chuyên gia cho rằng Hà Nội rõ ràng không muốn để vấn đề trở thành điểm gay cấn lớn đối với Trung Hoa, và tình huống Việt Nam theo đuổi bất kỳ hình thức liên minh nào là rất xa vời.

Với chính sách “bốn không” (không tham gia liên minh quân sự; không liên kết với nước này để chống nước kia; không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự hoặc xử dụng lãnh thổ Việt Nam để chống lại nước khác; không xử dụng võ lực hoặc đe dọa xử dụng võ lực trong quan hệ quốc tế), Việt Nam được cho là sẽ không liên minh với Mỹ giống như Phi Luật Tân.

Ông Poling nói: “Một kinh nghiệm lịch sử Việt Nam mà Việt Nam đã phải trả giá đắt để có được là mọi cường quốc đều nguy hiểm và có xu hướng áp đặt, vì vậy điều quan trọng là phải cân bằng giữa họ nhưng không bao giờ phụ thuộc quá nhiều vào bất kỳ ai”.

Lần duy nhất trong lịch sử hiện đại mà Việt Nam cho phép quân nước ngoài đặt căn cứ và thực sự can thiệp sâu vào quan hệ với một cường quốc là khi mời Liên Xô đến Vịnh Cam Ranh vào năm 1979. Đó là một thời điểm mang tính sống còn, khi quân đội Trung Hoa đang tràn qua biên giới phía bắc.

Theo ông Poling, trong trường hợp Trung Hoa phát động một cuộc chiến tranh trên bộ khác nhằm vào Việt Nam, thì có lẽ các quan chức lãnh đạo Việt Nam sẽ xem xét việc cần phải gắn kết chặt chẽ hơn với Mỹ hoặc các nước khác.

Tuy nhiên, trong thời bình, ông cho rằng Việt Nam sẽ tiếp tục cố gắng duy trì hợp tác thực dụng với tất cả các bên nhằm tối đa hóa không gian hành động và tính tự chủ của mình trong hệ thống quốc tế.

Trong khi đó, chuyên gia Powell từ SeaLight lại cho rằng điều đó không có nghĩa là Hà Nội sẽ không thực hiện những bước đi nhỏ theo hướng xích lại gần Mỹ.

Ông nhận định: “Trên thực tế, Hà Nội đã thực hiện những nước đi như vậy trong nhiều năm qua nhằm tạo thế cân bằng với Trung Hoa.

“Ví dụ, họ sẽ mời một hàng không mẫu hạm Mỹ đến thăm, hoặc họ sẽ mua, hoặc, nhận một số võ khí của Mỹ, hoặc chỉ làm những việc nhỏ để phát tín hiệu với Trung Hoa rằng họ có các lựa chọn.”

Đồ họa: East Asia Visual Journalism