BBC/Cao Cường

Anh em nhà họ Cao nổi lên trong làng nghệ thuật Trung Hoa những năm 1990 và 2000, giành được danh tiếng toàn cầu nhờ những tác phẩm châm biếm chính trị quê hương họ.

Tác giả, Gavin Butler – BBC News

Chúa Giê-su đứng trước họng súng, hai lòng bàn tay ngửa lên, bảy nhân vật trong đội hành quyết vây quanh ông. Những tay súng bằng đồng này không thể nhầm lẫn được.

Họ mang hình hài Mao Trạch Đông, lãnh tụ độc tài đã qua đời từ lâu, người sáng lập ra nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và là người đã cai trị trong một số chương đen tối nhất trong lịch sử cận đại của Trung Hoa.

Trong nhiều thập niên, hai anh em người Trung Hoa, Cao Sân, và Cao Cường, đã tạo dựng tên tuổi cho mình với những tác phẩm điêu khắc như thế này: những tác phẩm nghệ thuật đương đại cợt nhả, châm biếm quá khứ và hiện tại độc tài của quê hương họ.

Tác phẩm “Sự hành quyết Chúa Kitô” được trưng bày vào năm 2009. Tác phẩm “Tội lỗi của Mao” cũng vậy: một bản sao kích thước thật của nhân vật lãnh đạo tối cao đang quỳ gối trong tư thế ăn năn hối lỗi trang nghiêm.

Nhưng chỉ 15 năm sau, những tác phẩm như vậy, châm biếm một trong những thần tượng gây tranh cãi nhất của Trung Hoa, đã khiến ông Cao Sân mất tự do.

Người đàn ông 69 tuổi, di cư sang Hoa Kỳ năm 2022, đã bị bắt tại xưởng vẽ của mình ở ngoại ô Bắc Kinh vào giữa năm 2024 khi đang đến thăm gia đình. Chính quyền đã tịch thu các tác phẩm nghệ thuật của ông và cấm vợ cùng con trai 7 tuổi của ông rời khỏi đất nước.

Sau đó, chỉ mới tháng trước, ông Cao phải đối mặt với một phiên tòa kín với cáo buộc “xúc phạm các anh hùng cách mạng và liệt sĩ” – một tội danh có thể khiến ông bị bỏ tù tới 3 năm.

Phiên tòa này chỉ được đưa tin giới hạn ở Trung Hoa, với hầu hết truyền thông địa phương tập trung vào hoàn cảnh bắt giữ ông.

Vào thời điểm đó, một số báo và truyền thông địa phương mô tả ông là một người “được cho là ‘nghệ sĩ'” phục vụ cho các chương trình nghị sự chính trị của Tây phương thông qua nghệ thuật giả tạo, bôi nhọ và xúc phạm các nhân vật được tôn kính”.

Nhưng Cao Cường, người em trai của ông, cho hay “thông điệp của phiên tòa rất rõ ràng”.

“Ngay cả khi một tác phẩm được tạo ra cách đây 15 năm thì vẫn có thể bị coi là tội phạm nếu bối cảnh chính trị hiện nay thay đổi,” ông nói với BBC.

Ông Cao Cường cho rằng gần đây “rõ ràng” Bắc Kinh đã cứng rắn hơn trong việc phản ứng chống lại những người bị coi là bất đồng chính kiến ​​– trải rộng khắp các lĩnh vực nghệ thuật thị giác, điện ảnh, âm nhạc, văn học và viết trực tuyến như một phần của “mô hình siết chặt kiểm soát rộng hơn”.

Chính phủ Trung Hoa chưa bình luận về phiên tòa.

Nhưng giới quan sát Trung Hoa cho rằng mô hình này cho thấy một Đảng Cộng sản Trung Hoa đang ngày càng trở nên cực đoan cả về tầm ảnh hưởng và phạm vi – kiểm soát công dân của mình trên phạm vi quốc tế và có hiệu lực hồi tố.

Nguồn hình ảnh, BBC/Cao Cường

Ông Cao Sân bị bắt tại xưởng vẽ của mình vào giữa năm 2024

Ian Johnson, một ký giả từng đoạt giải Pulitzer, người đã nhiều lần đưa tin về các hành vi đàn áp của Trung Hoa, cho rằng chúng ta đang chứng kiến ​​”có lẽ là thời kỳ đen tối nhất trong nhiều thập niên” đối với tự do ngôn luận dưới thời Đảng Cộng sản Trung Hoa.

Ông Johnson nói, “Trong nửa thế kỷ kể từ khi Cách mạng Văn hóa kết thúc năm 1976, đây là cuộc đàn áp kéo dài nhất mà chúng ta từng thấy – vượt xa thời kỳ sau vụ thảm sát Thiên An Môn năm 1989,”

“Đảng hiện nay ít sẵn lòng chấp nhận sự chỉ trích đối với các lãnh đạo của mình hơn bao giờ hết.”

Những người khác cho rằng sự suy giảm các chuẩn mực dân chủ trên toàn thế giới đã khiến Bắc Kinh tin rằng họ có thể đàn áp mạnh mẽ hơn, mà không sợ bị các quốc gia dường như đã từ bỏ lập trường đạo đức cao cả khiển trách.

Hôm 15/4, Văn phòng Nhân quyền Liên Hợp Quốc đã cùng với nhiều nhóm vận động quốc tế khác kêu gọi trả tự do ngay lập tức cho ông Cao, nói rằng trường hợp của ông “gây ra lo ngại về việc áp dụng hồi tố luật hình sự và xử dụng các biện pháp trừng phạt hình sự để trừng phạt biểu hiện nghệ thuật”.

Cũng có những lo ngại về sức khỏe của ông. Ông Cao mắc bệnh mãn tính cột sống thắt lưng, viêm khớp, các vấn đề về mắt và chứng mề đay mãn tính – một bệnh ngoài da gây ra các vết mẩn đỏ ngứa ngáy.

Theo ông Cao Cường, anh trai mình đã nhiều lần gặp luật sư của mình trên xe lăn, trong một số trường hợp còn khó khăn lắm mới ra khỏi giường và được cho là đã có dấu hiệu suy dinh dưỡng. Các đơn xin bảo lãnh tại ngoại vì lý do y tế đã nhiều lần bị từ chối.

Ông Cao Cường nói rằng rủi ro là “nghiêm trọng”. “Tình trạng sức khỏe của anh ấy vẫn vô cùng đáng lo ngại.”

Một nàng thơ thiêng liêng

Anh em nhà họ Cao nổi lên trong làng nghệ thuật Trung Hoa vào những năm 1990 và đầu những năm 2000, một phần tư thế kỷ sau khi Mao qua đời. Nhưng cái bóng dài của triều đại Mao vẫn bao trùm lên cuộc đời họ.

Mao Trạch Đông thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa năm 1949 và lãnh đạo đất nước trải qua thời kỳ hỗn loạn và tàn khốc trong những năm 1960 và 1970, khi nỗ lực công nghiệp hóa nhanh chóng đã gây ra nạn đói, cướp đi sinh mạng của hàng chục triệu người.

Sau đó là Cách mạng Văn hóa: một cuộc thanh trừng bạo lực đối với bất kỳ ai bị coi là mối đe dọa đối với chủ nghĩa cộng sản, trong đó có nhiều trí thức, địa chủ và nghệ sĩ Trung Hoa.

Trong số hàng triệu nạn nhân có cha của anh em nhà họ Cao, người bị gán mác là kẻ thù giai cấp và bị đưa đến một nơi mà mà ông Cao Sân mô tả trong một cuộc phỏng vấn năm 2009 với tờ New York Times là “không phải nhà tù, không phải đồn cảnh sát, mà là một nơi khác”.

Do đó, không có gì đáng ngạc nhiên khi Mao là nguồn cảm hứng thường xuyên trong các tác phẩm của anh em nhà họ Cao.

Nhưng trong khi ở phần lớn sự nghiệp, họ vốn đã có thể thoát khỏi những hình phạt nghiêm khắc, thì vào năm 2012, khi ông Tập Cận Bình lên nắm quyền, không gian cho sự thể hiện sáng tạo ở Trung Hoa đã bị thu hẹp.

Ông Cao rời Trung Hoa đến New York, nơi ông có quyền cư trú vĩnh viễn, ngay sau khi Chủ tịch Tập Cận Bình giám sát việc sửa đổi bộ luật hình sự của Trung Hoa vào năm 2021, tăng cường luật chống lại việc xúc phạm “anh hùng và liệt sĩ” của đất nước.

Trong số những nhân vật vĩ đại này, Mao Trạch Đông đặc biệt thiêng liêng. Nhưng ông cũng là một nhân vật phức tạp trong câu chuyện được nhà nước phê chuẩn.

Trong khi mong muốn tôn vinh ông, Đảng Cộng sản Trung Hoa đồng thời cũng lo ngại rằng hầu hết mọi cuộc thảo luận về di sản của Mao đều có thể gợi lại những ký ức khó chịu.

Tuy nhiên, việc làm suy yếu di sản của Mao là thách thức tính chính danh của Đảng Cộng sản Trung Hoa. Và trong mắt nhà nước, điều này vượt qua ranh giới từ tự do ngôn luận sang phỉ báng.

Nguồn hình ảnh, BBC/Cao Cường

Bà Mao – một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của anh em nhà họ Cao

Từ lâu, chính quyền Trung Hoa đã quyết định ranh giới đó nằm ở đâu, và nhiều nghệ sĩ, văn sĩ, và những người hoạt động đã vướng vào vòng xoáy này.

Một trong những người nổi tiếng nhất là Ngải Vị Vị, một nghệ sĩ bị bắt vì “tội phạm kinh tế” năm 2011 sau khi bày tỏ sự ủng hộ các cuộc biểu tình dân chủ.

Một người khác là Lưu Hiểu Ba, một người phê bình văn học và là người hoạt động nhân quyền, người đã viết một bản tuyên ngôn kêu gọi cải cách dân chủ ở Trung Hoa và bị bắt năm 2008. Lưu được trao giải Nobel Hòa bình năm 2010, nhưng không thể nhận giải. Ông qua đời trong tù năm 2017.

Chính quyền Trung Hoa đã dành hàng thập niên để truy lùng và loại bỏ những người bị coi là đã thách thức các quan điểm do nhà nước phê chuẩn. Nhưng trong những năm gần đây, phạm vi truy quét ngày càng trở nên linh hoạt hơn.

Sophie Richardson, người phát ngôn của nhóm vận động Mạng lưới Bảo vệ Nhân quyền Trung Hoa, bình luận: “Các nghệ sĩ và các văn sĩ từ lâu đã nằm trong tầm ngắm của chính phủ Trung Hoa – nhưng giờ đây chính quyền đang mở rộng phạm vi đó ra ngoài biên giới địa lý.”

Bà Richardson giải thích rằng điều này không chỉ được thực hiện thông qua “các chiến thuật tàn bạo” như cấm xuất cảnh, mà còn bằng cách gây áp lực lên các tổ chức nghệ thuật nước ngoài để họ áp dụng ngôn từ chính trị phù hợp với Đảng Cộng sản Trung Hoa.

Bà nói, “Đó là một nỗ lực toàn cầu nhằm giới hạn tự do ngôn luận và biểu đạt nghệ thuật.”

Tuy nhiên, trường hợp của ông Cao Sân rất đáng chú ý – không chỉ vì ông ta dường như đang bị trừng phạt một cách hồi tố, mà còn vì, như ông Johnson chỉ ra, điêu khắc gia này “không trực tiếp chỉ trích Đảng Cộng sản, chứ nói gì Tập Cận Bình”.

“Nói cách khác, ông ấy không phải là một người bất đồng chính kiến ​​điển hình,” ông nói. “Nhưng Đảng hiện nay lại quá nhạy cảm với lịch sử đến mức cảm thấy cần phải bắt giữ và xét xử ông ta.”

Cánh tay nối dài của Đảng Cộng sản

Trong số những người bất đồng chính kiến ​​tiêu biểu, có Badiucao (Ba Đâu Thảo), một nghệ sĩ sống tại Melbourne (Úc), người có kinh nghiệm trực tiếp về tầm ảnh hưởng sâu rộng của Đảng Cộng sản Trung Hoa.

Sinh ra ở Thượng Hải, nghệ sĩ hoạt họa 40 tuổi này đã sống ở Úc từ năm 2009 và nổi tiếng với những tác phẩm nghệ thuật phê phán Bắc Kinh và ông Tập Cận Bình.

Không có gì đáng ngạc nhiên, những tác phẩm như vậy đã thu hút sự chú ý của chính quyền Trung Hoa và biến ông – người không công khai tên thật của mình – thành mục tiêu.

Ông đã là nạn nhân của các chiến dịch bôi nhọ trực tuyến, các mối đe dọa đối với gia đình, đánh cắp danh tính và nghi ngờ bị đột nhập nhà, tất cả đều do ông cho là nguyên nhân khiến ông tức giận với Đảng Cộng sản Trung Hoa.

Không thể chứng minh liệu những sự việc như vậy có phải do chính quyền Trung Hoa chủ mưu hay thực hiện hay không. Tuy nhiên, hồ sơ công khai cho thấy nhiều triển lãm quốc tế của ông bị hủy bỏ sau áp lực từ Bắc Kinh.

Tuy nhiên, ngay cả đối với Đảng Cộng sản Trung Hoa, ông nói, sự trắng trợn trong việc bắt giữ một nghệ sĩ nổi tiếng quốc tế như Cao Sân cho thấy mức độ tự tin chưa từng có. Ông nói: “So với trước đây, họ thực sự quyết tâm xử dụng quyền lực mà không chút do dự.”

Vậy tại sao lại có sự thay đổi này? Ông và những người khác chỉ ra các yếu tố toàn cầu: sự suy giảm dân chủ trên toàn thế giới và sự định hình lại mạnh mẽ về những ranh giới được phép và không được phép vượt qua trong những năm gần đây.

“Ngày nào tôi cũng thấy bất an,” ông bộc bạch, “vì giờ tôi biết chính phủ Trung Hoa không còn quan tâm đến danh tiếng quốc tế nữa.”

Nguồn hình ảnh, BBC/Badiucao

Badiucao (Ba Đâu Thảo), một nghệ sĩ hoạt họa, thấy bản thân không còn an toàn nữa

Bà Richardson cũng đưa ra quan điểm tương tự, nhấn mạnh các cuộc đàn áp leo thang của Trung Hoa diễn ra trong bối cảnh “một xu hướng đáng lo ngại trong các nền dân chủ là dung túng cho chủ nghĩa độc tài”.

Tuy nhiên, trong khi sự dung túng đó có thể đã khuyến khích Đảng Cộng sản Trung Hoa leo thang đàn áp những người bất đồng chính kiến, thì vẫn có giới hạn về mức độ trừng phạt mà Đảng sẵn sàng áp đặt công khai.

Phiên tòa xét xử Cao Sân tháng trước đã được tổ chức kín, không cho công chúng tham dự – một biện pháp thường chỉ dành cho các vấn đề liên quan đến an ninh quốc gia – cũng như các thành viên gia đình và các viên ngoại giao nước ngoài.

Ông Cao Cường tin rằng sự bí mật như vậy cho thấy “chính quyền biết rằng họ không thể chịu được sự giám sát của công chúng”.

Ông nói, “Nếu bị phơi bày trước công chúng, điểm yếu về mặt pháp lý, sự trả thù chính trị và tính chất biểu tượng của việc truy tố sẽ không thể che giấu được”.

Ba Đâu Thảo còn có ý kiến mạnh hơn, cho rằng một phiên tòa công khai sẽ làm nổi bật chính những tác phẩm mà giới chức đang cố gắng che giấu.

Ông nói, “Đó là nghịch lý khi xét xử một nghệ sĩ”,

“Bởi vì suy cho cùng, lý do chúng tôi tạo ra nghệ thuật là vì chúng tôi muốn lan truyền bằng cách này hay cách khác. Một phiên tòa công khai gần giống như một cuộc triển lãm quốc gia hoặc quốc tế tại MoMA (Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York): giờ đây cả thế giới sẽ biết tác phẩm nào đặc biệt xúc phạm đến nhà lãnh đạo nào.”

Nhưng trong khi Bắc Kinh cố gắng giữ kín tiến trình này, ông Cao Cường đang kêu gọi cộng đồng quốc tế chú ý sát sao đến vụ án của anh trai mình.

Ông nói, “Đây không chỉ là về số phận của một nghệ sĩ Trung Hoa – mà còn là một thử thách đối với tự do ngôn luận, ký ức lịch sử và những giới hạn căn bản nhất của pháp quyền.”

Nếu việc truy tố bị im lặng, ông nói thêm, thì điều này sẽ gửi một thông điệp đến thế giới: “rằng một quốc gia có thể định nghĩa lại ý nghĩa của nghệ thuật theo cách hồi tố và biến sự châm biếm, suy ngẫm và ký ức thành ra tội ác”.

“Cao Sân đang bị đe dọa hôm nay; nhưng ngày mai, đó có thể là bất kỳ văn sĩ, đạo diễn, nhạc sĩ hay cây bút phê bình nào.”