Xe cộ giao thông công cộng ở Victoria được miễn phí từ ngày 1 tháng 4/2026, và Thủ hiến Jacinta Allan cho rằng điều này sẽ giúp đỡ các gia đình và giảm được tiền mua nhiên liệu. (ABC News: Darryl Torpy)

Clancy Balen

(Huy Lê biên dịch, nguồn ABC)

AUSTRALIA – Việc miễn phí đi lại bằng xe cộ giao thông công cộng có thể nhận được sự ủng hộ của công chúng, nhưng một nghiên cứu mới cho thấy điều đó có thể không đủ để thuyết phục người lái xe cá nhân bỏ xe ở nhà.

Hiệu quả của việc đi lại miễn phí đã trở thành một vấn đề thực tế hơn là một câu hỏi lý thuyết ở một tiểu bang như Tasmania, nơi hành khách sẽ tiếp tục đi lại miễn phí cho đến ngày 1 tháng 7/2026, một chánh sách đã vấp phải lời kêu gọi từ đảng Xanh về việc áp dụng vĩnh viễn.

Tiểu bang Victoria cũng đã áp dụng chương trình xe cộ giao thông công cộng miễn phí cho đến cuối tháng 5/2026 (sau đó là giảm giá vé một nửa cho phần còn lại của năm 2026) để đối phó với chi phí nhiên liệu tăng cao, cả hai tiểu bang đều ghi nhận sự gia tăng xử dụng xe cộ giao thông công cộng.

Lý lẽ ủng hộ việc miễn phí vé xe buýt có sức hấp dẫn trực quan — nếu việc đi lại không tốn phí, nhiều người sẽ xử dụng hơn và sẽ có nhiều nhiên liệu hơn cho các ngành công nghiệp và khu vực cần nhất — nhưng bằng chứng phức tạp hơn, theo Phó Giáo sư Milad Haghani.

Nhiều cư dân Tasmania đang đi xe buýt hơn vào lúc này, khi nó được miễn phí. Chánh quyền vẫn để ngỏ quyết định kéo dài việc đi lại miễn phí sau ngày 1 tháng 7/2026. (ABC News: Ebony ten Broeke)

Giáo sư Haghani, chuyên viên nghiên cứu hành vi giao thông tại Đại học Melbourne, cho biết: “Họ là những người ra quyết định kinh tế dựa vào lý trí; bạn làm cho thứ gì đó rẻ hơn, họ sẽ xử dụng nó nhiều hơn.”

“Nhưng còn nhiều yếu tố hơn chứ không chỉ là giá cả.”

Giáo sư Haghani, cùng với Giáo sư Neema Nassir và Iman Taheri Sarteshnizi, đã xem xét liệu việc miễn phí hoặc giảm giá mạnh cho xe cộ giao thông công cộng có làm được nhiều hơn là chỉ tăng số lượng hành khách hay không. Liệu nó có thuyết phục người lái xe hơi để xe của họ ở nhà không?

Các nghiên cứu viên đã khảo sát khoảng 2.000 người trên khắp tiểu bang Victoria, Queensland và New South Wales vào đầu tháng 4/2026 về giá nhiên liệu cao.

Mỗi tiểu bang có mô hình giá vé khác nhau, trong khi Victoria cung cấp dịch vụ đi lại miễn phí đến hết tháng 5/2026, Queensland áp dụng giá vé cố định 50 xu trên toàn tiểu bang, và New South Wales vẫn giữ nguyên giá vé.

Điều mà các nghiên cứu viên phát hiện ra là, trong khi nhiều người – khoảng 40% – cho biết họ lái xe ít hơn trong thời kỳ giá nhiên liệu cao, thì chỉ một phần nhỏ hơn cho biết họ đã chuyển từ xe hơi sang xe cộ giao thông công cộng.

Tại Victoria, nơi xe cộ giao thông công cộng miễn phí, 26,3% người được hỏi cho biết gần đây họ đã chuyển một số chuyến đi làm bằng xe hơi sang việc đi làm bằng xe cộ giao thông công cộng.

Tại New South Wales, nơi hành khách vẫn phải trả giá vé đầy đủ, con số này là 23,7%.

Đối với nhóm nghiên cứu, khoảng cách nhỏ đó rất đáng chú ý.

Mạng lưới giao thông công cộng sử dụng thẻ Opal ở Sydney đã ghi nhận mức tăng nhẹ về số lượng người xử dụng trong năm nay, so với cùng kỳ năm ngoái. Tiểu bang NSW chưa áp dụng chánh sách đi lại miễn phí. (ABC News: Liam Patrick).

Giáo sư Haghani cho biết, điều này cho thấy giá vé xe cộ giao thông công cộng không phải là yếu tố quyết định thúc đẩy cư dân chuyển từ việc đi xe hơi sang việc đi bằng xe cộ giao thông công cộng.

“Những người có thể chuyển đổi, họ sẽ làm vậy bất kể giá vé xe cộ công cộng như thế nào.”

Lập luận của ông không phải là xe cộ công cộng miễn phí không có lợi ích gì.

Ông nói, nó làm tăng lượng người xử dụng một cách khiêm tốn, và như một biện pháp tạm thời trong thời kỳ giá sinh hoạt hoặc giá nhiên liệu tăng cao, nó có thể giảm một ít gánh nặng cho cư dân và tạo ra một sự thúc đẩy khiêm tốn trong việc xử dụng phương tiện công cộng.

Nhưng ông cũng lập luận rằng chánh sách này có những giới hạn rõ ràng như một giải pháp lâu dài nếu mục tiêu là khuyến khích thêm nhiều người lái xe cá nhân lựa chọn xe cộ công cộng.

Ông nói, hơn cả giá vé, việc dễ dàng xử dụng, phạm vi bao phủ, độ tin cậy và thời gian di chuyển quan trọng hơn trong việc thay đổi thói quen xử dụng xe cộ.

Giáo sư Haghani nói: “Thật khó để phá bỏ thói quen.”

“Cần nhiều hơn là chỉ thông báo xe cộ công cộng được miễn phí trong một khoảng thời gian nào đó hòng thay đổi mọi người.”

Giá cả ít quan trọng hơn việc sắp xếp

Bài học lớn hơn mà nhóm nghiên cứu rút ra từ cuộc khảo sát là xe cộ giao thông rẻ hơn không thể bù đắp cho phạm vi báo phủ không đầy đủ.

Điều này đặc biệt đúng ở Tasmania, nơi mạng lưới giao thông công cộng còn giới hạn, xe buýt thường không đáng tin cậy, và nhiều cư dân vùng nông thôn hoặc ngoại ô hầu như không thể dễ dàng xử dụng được xe cộ giao thông công cộng một cách hiệu quả.

Ở những nơi như vậy, lợi ích của việc đi lại miễn phí thường phân bổ không đồng đều cho những người vốn đã sống ở những khu vực có dịch vụ giao thông tương đối tốt.

Mức giá vé 50 xu được áp dụng tại Queensland vào năm 2024 như một lời hứa tranh cử nhằm đưa mức độ xử dụng xe cộ giao thông công cộng trở lại mức trước COVID-19. (ABC News: Christopher Gillette)

Một nghiên cứu riêng biệt từ Đại học Sydney đã đi đến kết luận tương tự.

Giáo sư Matthew Beck, cùng với Tiến sĩ Andrea Pellegrini và Giáo sư John Rose, đã nghiên cứu về mức giá vé giao thông 50 xu ở Queensland.

Theo Giáo sư Beck, các chánh sách miễn phí và giá vé thấp mang lại lợi ích công bằng lớn nhất cho các hộ gia đình thu nhập thấp, sinh viên và người cao niên, những người phụ thuộc nhiều nhất vào phương tiện giao thông công cộng.

Nhưng bất chấp lợi ích đó, ông cho biết, nó chủ yếu chỉ thúc đẩy việc đi lại của những hành khách hiện có chứ không thu hút được nhiều hành khách mới.

Giáo sư Rose cho biết một mạng lưới giao thông nhanh chóng, thường xuyên và đáng tin cậy sẽ có tác động lớn hơn trong việc thu hút người dùng so với giá cả xử dụng nó.

Ông nói, khi giá xăng tăng cao, hầu hết mọi người đều giảm việc đi lại, và giá vé rẻ hơn làm tăng số lượng hành khách chủ yếu bằng cách khuyến khích người dùng hiện có đi lại nhiều hơn, chứ không phải thuyết phục người lái xe chuyển sang xử dụng loại xe cộ khác.

Ông nói, “Nhu cầu tương đối ít nhạy cảm với giá cả.”

Giáo sư Rose cho biết thay vì giảm giá vé tràn lan, việc giảm giá có mục tiêu có thể mang lại lợi ích công bằng tương tự với chi phí thấp hơn nhiều đối với chánh phủ.

Và chi phí cho xe cộ giao thông công cộng miễn phí hoặc rẻ hơn có thể rất đáng kể — điều này đủ để khiến chánh quyền tiểu bang New South Wales không áp dụng phương pháp miễn phí vé của tiểu bang Victoria.

New South Wales đã chứng kiến ​​sự gia tăng nhẹ về lượng người xử dụng xe cộ giao thông công cộng trong năm nay khi giá nhiên liệu tăng vọt, so với cùng kỳ năm ngoái, mặc dù không giảm giá vé.

Nguồn: Cơ quan Giao thông vận tải Tiểu bang NSW

Victoria cũng ghi nhận mức tăng 10% lượng hành khách trong hai tuần đầu tiên áp dụng chánh sách miễn phí vé, theo Bộ Giao thông vận tải và Quy hoạch (Department of Transport and Planning).

Hôm ngày 19/04/2026, chánh quyền tiểu bang Victoria thông báo sẽ áp dụng giá vé giảm một nửa trên toàn tiểu bang từ ngày 1 tháng 6 đến cuối năm, với tổng chi phí khoảng 432 triệu đô-la.

Vấn đề lớn hơn đối với các nghiên cứu viên là liệu việc tăng lượng người sử dụng có bù đắp được chi phí cho việc giảm giá vé hay không.

Tiến sĩ Pellegrini cho biết, tại Queensland, việc giảm giá vé 50 xu đã làm giảm doanh thu từ khoảng 38,5 triệu đô-la xuống còn khoảng 7-10 triệu đô-la mỗi tháng, để lại khoản thiếu hụt khoảng 29,7 triệu đô-la mỗi tháng cần được bù đắp.

Ông nói, “Ngay cả những cú sốc lớn về giá nhiên liệu cũng không thể bù đắp hoàn toàn khoản lỗ đó thông qua việc gia tăng xử dụng xe cộ giao thông công cộng.”

Nhưng giá vé xe cộ giao thông công cộng không chỉ đơn thuần là lợi nhuận, mà còn là để giúp tài trợ cho các hoạt động hàng ngày như lương nhân viên và bảo trì, có nghĩa là khi giá vé bị giảm hoặc bãi bỏ, chánh quyền cần phải bù đắp phần còn lại thông qua thuế hoặc các khoản trợ cấp.

Tiến sĩ Pellegrini cho biết, chánh quyền sẽ phải lấy tiền từ nơi khác để bù đắp cho khoản thiếu hụt.

Tại Tasmania, đảng Xanh cho biết Bộ Tài chánh đã ước tính chi phí cho việc cung cấp xe cộ giao thông công cộng miễn phí vào khoảng 17 triệu đô-la mỗi năm.

Chánh quyền Tasmania đã cố gắng giới thiệu hệ thống vé thông minh, giống như thẻ Opal ở Sydney, từ năm 2018, nhưng đề xướng này đã bị trì hoãn do chi phí tăng cao và sự không chắc chắn về thời điểm khai triển.

Trong bối cảnh giá xăng dầu vẫn ở mức cao do xung đột ở Trung Đông, đảng Xanh cho rằng hệ thống bán vé trị giá 65 triệu đô-la sẽ được xử dụng hiệu quả hơn để trợ cấp cho việc miễn phí giao thông công cộng vĩnh viễn.

Ở các tiểu bang khác, chi phí cho việc miễn phí giao thông công cộng vĩnh viễn sẽ cao hơn nhiều, với ước tính một tháng miễn phí giao thông công cộng ở Victoria sẽ tiêu tốn ít nhất 71 triệu đô-la.

Phó giáo sư Haghani cho rằng số tiền chi cho giao thông miễn phí có thể được dùng để cải thiện quy mô và độ tin cậy của mạng lưới giao thông công cộng hiện có ở mỗi khu vực.

Ông nói rằng thử nghiệm giao thông miễn phí này thậm chí có thể là cơ hội để cư dân khám phá các lựa chọn giao thông công cộng xung quanh họ.

“Họ thậm chí có thể tiếp tục xử dụng các dịch vụ đó, bất kể bạn có miễn phí hay không.”

Clancy Balen là ký giả và là chuyên viên dàn dựng chương trình tại ABC News Hobart.

Clancy Balen đã được trao giải Ký giả mới xuất sắc nhứt tại Giải thưởng Truyền thông Tasmania MEAA năm 2024. Trước đó, anh từng làm ký giả tại tờ The Examiner ở Launceston.