Chiến tranh Trung Đông nổ ra ra ngày 28/02/2026 đã làm đảo lộn thị trường dầu lửa và khí đốt, chủ yếu là do Ba Tư phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến đường vận tải dầu khí quan trọng toàn cầu. Than đá bất ngờ lại được đưa trở lại trung tâm kế sách năng lượng của nhiều nước, từ Á châu đến Âu châu, vì giá rẻ và nguồn cung dồi dào, cho dù than đá là loại nhiên loại hóa thạch gây ô nhiễm nhiều nhất.

Khói bụi từ một nhà máy điện than Trung Hoa. Trung Hoa là nước phát thải nhiều khí méthane nhất thế giới, chủ yếu từ than đá (56 triệu tấn méthane trong năm 2022). REUTERS/Stringer © reuters

Theo Anne-Sophie Corbeau, chuyên viên nghiên cứu của Trung tâm Chánh sách Năng lượng Toàn cầu, thuộc Đại học Columbia ở New York, được Le Figaro trích dẫn, « các nước Á châu phụ thuộc rất nhiều vào nhập cảng khí đốt và dầu mỏ từ Trung Đông. Gần 90% lượng khí hóa lỏng LNG vận chuyển qua eo biển Hormuz năm 2026 là dành cho các nước này ».

Trên tờ Le Monde, vẫn chuyên gia Anne-Sophie Corbeau dự báo: « Đây là năm của than đá. Than đá sẽ quay trở lại khắp mọi nơi ». Xu hướng này đã rõ ràng ở Á châu, vốn là khách hàng chính của khí đốt Ca Tháp Nhĩ (Qatar) qua ngả eo biển Hormuz, hiện đang bị phong tỏa.

Theo dữ liệu do hãng tin Bloomberg tổng hợp, nhập khẩu khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Á châu trong tháng 03/2026 đã giảm mạnh nhất (-8,6%) tính từ hơn 3 năm nay. Chuyên gia Anne-Sophie Corbeau nhấn mạnh : «  Á Châu không còn lựa chọn nào khác là phải giảm nhu cầu khí đốt ».  Á Châu đang tìm kiếm các giải pháp thay thế cho khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), loại khí chủ yếu được xử dụng cho các nhà máy điện chạy bằng khí đốt. Để giảm sự phụ thuộc này, nhiều nước Á châu đang tập trung vào sản xuất trong nước điện tái tạo và điện than.

Điện than hiện chiếm hơn 50% sản lượng điện tại Á châu. Nhiều nước trong thời gian qua đã xây dựng kế hoạch từ bỏ than đá nhằm đạt mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính, nhưng ưu tiên hiện nay là phải « bảo đảm an ninh năng lượng ngay lập tức », theo Alicia Garcia Herrero, kinh tế gia trưởng khu vực Á châu – Thái Bình Dương của ngân hàng Natixis.

Tại Nhựt Bổn, cũng như ở Nam Hàn, các quy định hạn chế lượng điện sản xuất từ ​​than đá đều được nới lỏng. Chuyên gia Anthony Knutson, đứng đầu bộ phận nghiên cứu than đá tại công ty tư vấn Wood Mackenzie của Mỹ, được Le Monde ngày 07/04 trích dẫn, nhận định ngay cả những quốc gia kiên quyết cam kết hành động vì khí hậu cũng phải thoái lui, nới lỏng các quy định hạn chế điện ​​than, cho thấy các nhà máy điện than đang được khôi phục lại thành những tài sản trọng yếu. Nam Hàn là một ví dụ đáng chú ý. Vào năm 2025, Hán Thành đã tham gia Powering Past Coal Alliance, liên minh quốc tế nhằm đẩy nhanh quá trình loại bỏ than đá để chuyển sang các nguồn năng lượng sạch hơn.

Còn theo chuyên mục Giải mã ngày 14/04 của báo Pháp Le Figaro, Ấn Độ đang yêu cầu các công ty điều hành trì hoãn công tác bảo trì. Trung Hoa thì tiếp tục xây dựng các nhà máy điện than bên cạnh các cơ sở năng lượng nguyên tử và năng lượng tái tạo.

Đối với nhiều quốc gia Á châu, than đá dường như là thành phần « ổn định, đáng tin cậy » nhất trong cơ cấu năng lượng để sản xuất điện, chủ yếu do than đá là nguồn tài nguyên thường có sẵn trong nước, hoặc được mua từ các nước sản xuất lớn trong khu vực như Nam Dương hoặc Úc Đại Lợi. Trên thực tế, than đá ít bị ảnh hưởng bởi những bất ổn địa chánh trị. Than đá cũng dễ được dự trữ và vận chuyển, bằng đường bộ hoặc đường biển. Khác với khí đốt, các tuyến đường vận chuyển than đá ít có khả năng bị gián đoạn hơn. Giá cả cũng ổn định hơn so với khí đốt.

Á Châu khó có thể bỏ qua những lợi thế này, trong khi đây là cuộc khủng hoảng năng lượng thứ 2 trong vòng 4 năm qua : Vào năm 2022, cú sốc do chiến tranh giữa Nga và Ô Khắc Lan đã làm gián đoạn nghiêm trọng nguồn cung cấp khí đốt của Á châu.

Tại Âu châu, giá khí đốt tăng vọt khiến giá điện cũng tăng theo, có thể làm phức tạp thêm quá trình loại bỏ than đá mà nhiều nước đang tiến hành. Tại Ý Đại Lợi, một quốc gia phụ thuộc nhiều vào khí đốt của Ca Tháp Nhĩ (Qatar), hôm 31/03/2026, Nghị viện đã thông qua việc hoãn thêm 10 năm (đến năm 2038) việc đóng cửa 4 nhà máy điện than, trong đó có 2 nhà máy đã ngừng hoạt động.

Đức Quốc cũng đang xem xét sửa đổi lịch trình loại bỏ dần than đá và tăng cường xử dụng công suất hiện có. Thủ tướng Đức Quốc, Friedrich Merz, đang chuẩn bị tinh thần cho công chúng về sự đảo ngược chánh sách xử dụng than đá. Ông tin rằng Đức Quốc có thể cần các nhà máy điện than lâu dài hơn một chút so với dự kiến trước đây, đồng thời nói ông « không sẵn sàng gây nguy hiểm cho sự cân bằng năng lượng của đất nước chỉ để thực hiện các cam kết đã đưa ra cách nay vài năm trước ».

Tất cả các nước tạo cơ hội cho than đá « hồi sinh », từ Âu sang Á, đều có một điểm chung, đó là phụ thuộc rất nhiều vào khí đốt để sản xuất điện, theo ghi nhận của Le Figaro. Sự hồi sinh của than đá có thể làm thay đổi cục diện ngoại giao về khí đốt và dầu mỏ. Một số quốc gia có thể trở nên ít phụ thuộc hơn vào các nguồn tài nguyên này, làm giảm ảnh hưởng quốc tế của các nước như Ả Rập Saudi và Ca Tháp Nhĩ (Qatar).

Đi đường vòng, chứ không phải là quay lui

Tuy nhiên, về lâu dài, tình hình cũng sẽ không quá nghiêm trọng, theo dự báo của một số chuyên gia. Xử dụng than đá để sản xuất điện sẽ chỉ là đi đường vòng chứ không phải đi ngược lại tiến trình chuyển đổi năng lượng. Chuyên gia Anthony C, đứng đầu bộ phận nghiên cứu than đá tại công ty tư vấn Wood Mackenzie của Mỹ, nói với Le Monde : « Ở Âu châu, bất kỳ sự mở rộng hoạt động hoặc tái kích hoạt nào cũng có thể chỉ là biện pháp ngắn hạn chứ không phải là sự thay đổi mang tính sách lược ».

Theo Le Monde, tỷ lệ điện năng sản xuất từ ​​than đá trên toàn cầu đã giảm xuống còn 34% vào năm 2025, mức thấp nhứt trong lịch sử. Theo dự báo mới nhứt của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, được công bố vào tháng 12/2025, nhu cầu than đá dự kiến ​​sẽ bắt đầu giảm vào cuối thập niên này. Triển vọng này dường như đang bị ảnh hưởng do chiến tranh Trung Đông, nhưng đối với chuyên gia Knutson, đây « chỉ là một sự chuyển hướng, chứ không phải là sự đảo chiều », biện pháp cắt giảm than đá chỉ bị trì hoãn, chứ không bị hủy bỏ, bởi trên thực tế, năng lượng tái tạo vẫn là nguồn năng lượng mới để sản xuất điện rẻ nhứt ở hầu hết các thị trường.

Còn chuyên gia năng lượng Thierry Bros, giáo sư tại trường Sciences Po của Pháp Quốc, phân tách trên báo Le Figaro : « Tiến trình chuyển đổi năng lượng có thể không diễn ra theo hình thức mà chúng ta mong đợi. Thay vì kết hợp giữa khí đốt và năng lượng tái tạo, hiện nay « bộ đôi » than đá – năng lượng tái tạo đang trỗi dậy ».

Ví dụ, Trung Hoa, có trữ lượng than đá khổng lồ, chiếm gần 90% nguồn nhiên liệu hóa thạch, vượt xa khí đốt và dầu mỏ. Là nước sản xuất than hàng đầu thế giới, Trung Hoa hiện chiếm một nửa nguồn cung than đá toàn cầu, theo báo cáo Triển vọng Năng lượng Thế giới mới nhất của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA). Trung Hoa sẽ tăng cường điện khí hóa các hoạt động của mình, thông qua năng lượng tái tạo và năng lượng nguyên tử, nhưng cũng bằng than đá. Nhiệt điện than vẫn chiếm hơn 60% sản lượng điện. Cuộc khủng hoảng dầu khí hiện nay đang củng cố việc xử dụng than đá phục vụ ngành công nghiệp hóa chất, một lĩnh vực hiện đang phát triển bùng nổ ở Trung Hoa, theo chuyên gia Josep Delatte của Học viện Montaigne. Thay vì dùng dầu mỏ hoặc khí đốt, Trung Hoa đã xử dụng rộng rãi than đá để sản xuất nhựa, chất dẻo, sợi polyester và phân bón. Theo Le Figaro, hơn 20% nguyên liệu thô cơ bản phục vụ ngành công nghiệp hóa chất Trung Hoa là than đá.

Thực tế, không phải tất cả các quốc gia đều lựa chọn xây dựng các cơ sở khai thác mới. Ví dụ, tại Nam Dương, ngay từ giữa tháng 3/2026, tổng thống Prabowo Subianto đã kêu gọi các công ty sản xuất than ưu tiên đáp ứng nhu cầu trong nước. Nam Dương là nước xuất cảng than nhiệt (than để sản xuất điện) hàng đầu thế giới và là nước cung cấp chính cho Trung Hoa, Ấn Độ và các nước Á châu khác, nhưng chính phủ dường như không có giải pháp gì khác ngoài việc kéo dài tuổi thọ của các mỏ than hiện có : Rất khó tìm được nguồn vốn để mở rộng các mỏ than mới.

Tại Nhựt Bổn, cũng như ở Đức Quốc , Ý Đại Lợi và Nam Hàn, ưu tiên cũng là kéo dài tuổi thọ của cơ sở hạ tầng hiện có, hoặc thậm chí là khởi động lại các nhà máy điện đã ngừng hoạt động. Sách lược này cũng tương tự như của Tổng thống Donald Trump, dựa vào than đá để đáp ứng nhu cầu về điện phục vụ cho công nghệ trí tuệ/trí thông minh nhân tạo, và ngăn chặn sự tăng vọt giá khí đốt tại Mỹ.

Garcia Herrero, chuyên gia kinh tế trưởng khu vực Á châu – Thái Bình Dương của ngân hàng Natixis, phân tách : « Sự hồi sinh của than đá hiện đang có lợi về mặt kinh tế do giá khí hóa lỏng LNG tăng vọt », nhưng đó chỉ là trong khi chờ đợi mọi chuyện trở lại bình thường. Mặc dù tình hình cấp bách, các quốc gia sẽ phải cân nhắc kỹ càng trước khi đầu tư mạnh vào các cơ sở khai thác than đá mới, có thể sẽ trở nên lỗi thời hoặc không còn sinh lời sau 5-10 năm nữa.

(Theo RFI)