Rừng, Uganda. Julie Ricard, Unsplash, CC BY

Những nỗ lực toàn cầu nhằm giảm thiểu tình trạng khí hậu biến đổi đòi hỏi phải cắt giảm mạnh lượng khí thải carbon. Tuy nhiên, lượng khí thải này trên toàn cầu vẫn đang tăng lên. Hiện nay, chúng ta thải ra khoảng 42 tỷ tấn khí carbon dioxide từ việc xử dụng nhiên liệu hóa thạch và thay đổi xử dụng đất mỗi năm.

Để đạt được các mục tiêu của Hiệp định Ba Lê (Paris Agreement), bao gồm cam kết dài hạn nhằm giới hạn sự nóng lên toàn cầu ở mức 1,5°C, cần phải làm nhiều hơn chứ không chỉ việc cắt giảm khí thải. Điều cần thiết nữa là phải loại bỏ khí carbon dioxide khỏi bầu khí quyển trên quy mô lớn. Bất kỳ sự chậm trễ nào trong việc giảm phát thải đều làm tăng sự phụ thuộc của chúng ta vào việc loại bỏ carbon trong tương lai. Tuy nhiên, việc loại bỏ carbon không phải là không có sự đánh đổi.

Một số sách lược loại bỏ carbon rất tốn đất. Ví dụ như trồng cây, hoặc trồng các loại cây vụ mùa có thể được xử dụng làm nguồn năng lượng thay thế. Phương thức này sẽ phải được thực hiện trên quy mô lớn – trên hàng triệu cây số vuông đất. Đến lượt nó, điều này có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với đa dạng sinh học nếu không được quản lý cẩn thận.

Trong một nghiên cứu gần đây, nhóm các khoa học gia về khí hậu của chúng tôi đã đặt mục tiêu hiểu rõ hơn về động lực giữa hành động chủ động giảm thiểu khí gây hiệu ứng nhà kính trong tương lai và việc bảo vệ đa dạng sinh học. Mục tiêu của chúng tôi là xác định những xung đột tiềm tàng – nhưng cũng cả những sự cộng hưởng – giữa việc loại bỏ carbon và các mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học.

Chúng tôi đã phân tách các viễn cảnh khử carbon được xử dụng rộng rãi. Các khoa học gia xử dụng những số liệu viễn cảnh này để tìm ra cách thức thay đổi mô hình năng lượng, kinh tế và xử dụng đất của chúng ta nhằm đạt được các mục tiêu khí hậu đầy tham vọng. Chúng tôi muốn hiểu sâu hơn về số lượng đất – và vị trí – được phân bổ cho các kế hoạch loại bỏ carbon trong các viễn cảnh đó, và điều đó có thể ảnh hưởng như thế nào đến việc bảo tồn đa dạng sinh học.

Chúng tôi đã kết hợp các bản đồ toàn cầu dựa trên viễn cảnh về việc xử dụng đất trong tương lai để loại bỏ carbon (như trồng cây hoặc cây vụ mùa để chế tạo năng lượng sinh học) với các bản đồ đa dạng sinh học và đánh giá mức độ chồng chéo giữa chúng.

Chúng tôi nhận thấy rằng, ở nhiều nơi chồng chéo, các kế hoạch loại bỏ carbon có thể xung đột với việc bảo tồn đa dạng sinh học. Ví dụ, trong các hệ sinh thái nguyên sơ như thảo nguyên và đồng cỏ, nơi thường không có nhiều rừng che phủ, việc trồng cây và cây vụ mùa để chế tạo năng lượng sinh học có thể gây hại cho môi trường sống.

Nhưng nghiên cứu của chúng tôi cũng chỉ ra rằng việc lựa chọn cẩn thận về vị trí của các kế hoạch loại bỏ carbon cần nhiều đất có thể tránh được những tác động tiêu cực. Thậm chí có thể có lợi ích cho đa dạng sinh học.

Những phát hiện của chúng tôi có thể cung cấp thông tin cho các kế hoạch nhằm đạt được hành động khí hậu đầy tham vọng cũng như bảo tồn đa dạng sinh học.

Các khu vực đa dạng sinh học quan trọng

Thế giới đã mất đi đa dạng sinh học với tốc độ 2%-6% mỗi thập niên trong 30-50 năm qua. Khai thác tài nguyên dữ dội, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và các loài xâm lấn là một số nguyên nhân chính. Đa dạng sinh học rất quan trọng đối với việc thụ phấn cho cây trồng lương thực và điều tiết chu trình nước và chất dinh dưỡng.

Để giải quyết cuộc khủng hoảng này, thỏa thuận bảo tồn đa dạng sinh học mang tính bước ngoặt năm 2022, Khuôn khổ đa dạng sinh học toàn cầu Côn Minh-Montreal (Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework), đã đặt ra mục tiêu “giảm sự mất mát các khu vực có tầm quan trọng cao về đa dạng sinh học… xuống gần bằng không vào năm 2030”.

Nhưng khuôn khổ này không định nghĩa rõ ràng các khu vực có tầm quan trọng cao về đa dạng sinh học. Trong nghiên cứu của chúng tôi, chúng tôi tập trung vào những gì được đặt tên là vùng trú ẩn khí hậu, là những khu vực quan trọng đối với đa dạng sinh học. Các vùng trú ẩn khí hậu này được định nghĩa bởi một nhóm các chuyên gia về đa dạng sinh học như một phần của Sáng kiến ​​Wallace (Wallace Initiative). Cụ thể, vùng trú ẩn khí hậu là những khu vực mà biến đổi khí hậu diễn ra tương đối chậm. Tại những địa điểm này, các loài động vật, thực vật và nấm được bảo vệ khỏi tác hại – ít nhất là ở một mức độ nào đó.

Chúng tôi cũng xem xét các vùng trọng điểm đa dạng sinh học. Đây là những khu vực có mức độ đa dạng loài khác nhau và quý hiếm rất cao. Cả vùng trú ẩn khí hậu và vùng trọng điểm về đa dạng sinh học đều cần sự quan tâm đặc biệt của chánh sách để tránh sự can thiệp của con người và hạn chế sự mất mát đa dạng sinh học toàn cầu.

Loại bỏ carbon trong các khu vực đa dạng sinh học

Phân tách của chúng tôi đã xem xét nhiều viễn cảnh khác nhau, từ các kế hoạch chánh sách hiện hành đến những cách thức đầy tham vọng để hạn chế sự nóng lên toàn cầu dài hạn ở mức 1,5°C. Nó cho thấy rằng các kế sách loại bỏ carbon thâm canh đất sẽ diễn ra ở tối đa 13% diện tích vùng trú ẩn khí hậu toàn cầu. Sự chồng chéo giữa các khu vực loại bỏ carbon và đa dạng sinh học không phải là vấn đề trong mọi trường hợp, nhưng, chúng tôi đã xác định được một số khu vực mà sự chồng chéo này có thể gây hại cho hệ sinh thái.

Một ví dụ là Tây Phi. Ở đây, một số viễn cảnh cho thấy sự chồng chéo giữa các khu vực đa dạng sinh học quan trọng và việc sản xuất cây trồng vụ mùa để chế tạo năng lượng sinh học trong tương lai – các loại cây trồng được trồng để sản xuất năng lượng và hấp thụ carbon, chẳng hạn như cây miscanthus hoặc cỏ switchgrass.

Khuôn khổ Đa dạng Sinh học Toàn cầu nhằm mục đích ngăn chặn những thay đổi có hại trong việc xử dụng đất (ví dụ, chuyển đổi từ khu vực tự nhiên đa dạng sinh học sang khu vực chỉ trồng một loại cây). Nhưng giới hạn này có thể khiến việc phân bổ đủ đất để loại bỏ carbon nhằm đáp ứng các mục tiêu khí hậu đầy tham vọng trở nên khó khăn hơn.

Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy rằng nếu mục tiêu này được thực thi nghiêm ngặt, hơn 50% diện tích đất dành cho việc loại bỏ carbon trong các viễn cảnh được đánh giá sẽ không thể xử dụng được. Thay vào đó, phải xử dụng đất khác, có thể là đất nông nghiệp bị bỏ hoang. Hoặc cần có các kế sách loại bỏ carbon ít thâm dụng đất hơn.

Hướng tới quy hoạch nhạy cảm với đa dạng sinh học

Việc lập kế hoạch cẩn thận và lựa chọn địa điểm để loại bỏ carbon là rất quan trọng. Nghiên cứu của chúng tôi chỉ ra một số khu vực đa dạng sinh học mà các kế sách loại bỏ carbon có thể mang lại lợi ích cho hệ sinh thái.

Ví dụ, việc phục hồi rừng (để loại bỏ carbon) ở các khu vực bị suy thoái có thể tạo ra các hành lang xanh, kết nối lại các môi trường sống bị phân mảnh. Điều đó sẽ tốt cho đa dạng sinh học. Các kế sách loại bỏ carbon cũng có thể làm giảm sự mất mát đa dạng sinh học do hiện tượng nóng lên toàn cầu gây ra. Điều đó sẽ giúp bảo tồn các môi trường sống quan trọng.

Tuy nhiên, các biện pháp loại bỏ carbon phải được điều chỉnh cẩn thận cho phù hợp với bối cảnh địa phương.

Tóm lại, việc giảm phát thải nhanh chóng và mạnh mẽ là cơ hội tốt nhất của chúng ta để giảm thiểu sự nóng lên toàn cầu, giảm nhu cầu loại bỏ carbon và giảm thiểu các rủi ro liên quan đến đa dạng sinh học.

(Huy Lê, Nguồn: Theconversation.com)