Ben Doherty, ngày Fri 20 Mar 2026
Hình ảnh tiềm thủy đỉnh tấn công nguyên tử HMS Anson đang được khai triển đến Úc, với khung cảnh thành phố Perth ở phía sau nó. Đây là chuyến thăm đầu tiên của tiềm thủy đỉnh lớp Astute đến Úc trong khuôn khổ chương trình Aukus, nhưng lệnh triệu hồi nó nhấn mạnh sự khan hiếm tiềm thủy đỉnh sẵn sàng hoạt động của Anh Quốc. Ảnh: LPhot Kevin Walton/Hải quân Hoàng gia
QUỐC TẾ – Nếu Mỹ không thể cung cấp tiềm thủy đỉnh lớp Virginia và tiến độ đóng tiềm thủy đỉnh lớp Aukus của Anh Quốc bị trì hoãn, Úc có thể sẽ không có gì.
Khi tiềm thủy đỉnh HMS Anson – một tiềm thủy đỉnh nguyên tử của Anh Quốc – nổi lên mặt nước ngoài khơi bờ biển Perth tháng trước, nó được ca ngợi như một sự chứng minh cho bộ ba Aukus: “một giai đoạn mới mang tính lịch sử” trên con đường của Úc hướng tới việc sở hữu tiềm thủy đỉnh nguyên tử của riêng mình.
Người ta cho rằng sự xuất hiện của tiềm thủy đỉnh là minh chứng cho ý chí chánh trị đằng sau thỏa thuận Aukus đầy tham vọng: sự thể hiện lời kêu gọi của Tổng thống Mỹ, Donald Trump, rằng thỏa thuận này đang “tiến lên hết tốc lực”.
Nhưng sự xuất hiện của tiềm thủy đỉnh Anson cũng mang đến không ít lo ngại.
Anson hiện là tiềm thủy đỉnh tấn công duy nhất trong hạm đội Anh Quốc có thể ra khơi, trong một tổng số được cho là biên chế sáu tiềm thủy đỉnh. Những tiềm thủy đỉnh khác đều đang được bảo trì, tân trang hoặc đã bị tháo dỡ lấy phụ tùng để duy trì hoạt động của các tiềm thủy đỉnh khác.
“Có lẽ những vấn đề trong nước nên được ưu tiên hơn,” trang tin Navy Lookout đề nghị, không tin tưởng vào chủ nghĩa phiêu lưu đối ngoại.
Và điều đó đã xảy ra. Khi chiến tranh bất ngờ nổ ra ở Trung Đông và tiềm thủy đỉnh Anson kết thúc sớm nhiệm vụ ở Úc – được triệu hồi về để có thể được khai triển đến eo biển Hormuz – không có sự phô trương, không có sự ăn mừng chiến thắng.
Có lẽ, đó là một phép ẩn dụ khéo léo cho chính thỏa thuận Aukus: ý định chánh trị thì nhiều nhưng năng lực thì thiếu.
Tinh thần thì sẵn sàng nhưng thể xác thì…
Một thời gian biểu “đòi hỏi cao”
Trong vô vàn bài báo viết về thỏa thuận Aukus, người ta đã dành sự chú ý tỉ mỉ đến khả năng của Mỹ trong việc cung cấp ba tiềm thủy đỉnh lớp Virginia cho Úc từ đầu những năm 2030.
Với tốc độ đóng tàu trì trệ – và cho đến nay vẫn chưa có gì chuyển biến – ở Mỹ bất chấp hàng tỷ đô-la hỗ trợ từ tiền thuế của người dân Úc, Văn phòng Nghiên cứu Quốc hội đã công khai xem xét rằng thay vì Mỹ bán bất kỳ tiềm thủy đỉnh lớp Virginia nào cho Úc, họ sẽ luân chuyển các tiềm thủy đỉnh do Mỹ chỉ huy qua các cảng của Úc.
Nhưng việc Úc xử dụng tiềm thủy đỉnh Mỹ chỉ được dự định như một tiềm năng tạm thời.
Hơn cả Mỹ, Úc phải phụ thuộc vào Anh Quốc.
Để duy trì năng lực tiềm thủy đỉnh nguyên tử của riêng mình, Úc sẽ dựa vào khả năng của Anh trong việc thiết kế và chế tạo chiếc đầu tiên thuộc một lớp tiềm thủy đỉnh nguyên tử hoàn toàn mới: tiềm thủy đỉnh tấn công chạy bằng năng lượng nguyên tử SSN Aukus.
Một số người cho rằng ngành công nghiệp tiềm thủy đỉnh nguyên tử Anh Quốc đã không còn cứu vãn được nữa.
Chuẩn đô đốc Philip Mathias, cựu giám đốc chính sách hạt nhân tại Bộ Quốc phòng, cho biết hồi năm ngoái, rằng: “Vương quốc Anh không còn khả năng quản lý chương trình tiềm thủy đỉnh nguyên tử nữa,” đổ lỗi cho “sự quản lý yếu kém nghiêm trọng” và “thất bại thảm hại trong việc lập kế hoạch kế nhiệm và lãnh đạo”.
Ngay cả cuộc điều tra của Hạ viện về chương trình Aukus, vốn có phần ủng hộ chương trình này, cũng cho rằng đó là “một nỗi hổ thẹn quốc gia về cách chúng ta đối xử với ngành công nghiệp đóng tiềm thủy đỉnh nguyên tử ở nước này”.
Lord Case, cựu người đứng đầu cơ quan hành chánh dân sự của Anh Quốc, nói với ủy ban quốc phòng: “bằng cách nào đó, chúng ta đã trở thành quốc gia nguyên tử đáng xấu hổ nhất thế giới”.
“Kế hoạch tối ưu” được công bố dự báo tiềm thủy đỉnh lớp Aukus đầu tiên sẽ được Anh Quốc chế tạo cho Hải quân Hoàng gia vào “cuối những năm 2030”.
Thiết kế của tiềm thủy đỉnh đó sẽ là cơ sở cho các tiềm thủy đỉnh Aukus của riêng Úc, sẽ được chế tạo tại Adelaide. Tiềm thủy đỉnh Aukus đầu tiên của Úc dự kiến sẽ hạ thủy vào “đầu những năm 2040”.
Bộ trưởng Quốc phòng Úc Đại Lợi, Richard Marles (ở giữa), cùng với Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ, Pete Hegseth, và Bộ trưởng Quốc phòng Anh Quốc, John Healey, bên lề cuộc họp cấp bộ trưởng về tiềm thủy đỉnh Aukus tại Washington DC vào tháng 12. Ảnh: Mark Schiefelbein/AP
Ngay cả với những dự đoán lạc quan nhất, đây cũng là một tiến độ “đầy thách thức”. Và Vương quốc Anh còn có những ưu tiên cấp bách hơn.
Trước hết, họ phải hoàn thành chiếc tiềm thủy đỉnh thứ bảy và cũng là chiếc cuối cùng thuộc lớp Astute (là tiềm thủy đỉnh tấn công nguyên tử của Vương quốc Anh, trong đó Anson là chiếc mới nhất đi vào hoạt động). Nhưng Vương quốc Anh cũng đang chế tạo bốn tiềm thủy đỉnh nguyên tử mang hỏa tiễn đạn đạo lớp Dreadnought, nền tảng của kho võ khí nguyên tử của Anh Quốc.
Tất cả những tiềm thủy đỉnh này đều được chế tạo bởi BAE Systems Submarines tại Barrow-in-Furness, hạt Cumbria (Vùng Tây Bắc Anh quốc).
Nói thẳng ra, một nguồn tin quốc phòng cấp cao của Anh nói với tờ Guardian với điều kiện giấu tên, trong khi việc bảo vệ tiềm thủy đỉnh Aukus có tầm quan trọng chánh trị đối với Vương Quốc Anh, thì các tàu khác phải, và sẽ, được ưu tiên.
Xếp sau cùng trong danh sách chờ
Điều đó đặt Úc vào một vị thế khó xử.
Nếu Mỹ không thể (theo luật riêng của mình) cung cấp tiềm thủy đỉnh lớp Virginia, và tiến độ đóng tiềm thủy đỉnh lớp Aukus của Vương quốc Anh bị chậm lại, thì các quốc gia đó vẫn có hạm đội tiềm thủy đỉnh nguyên tử.
Úc sẽ chẳng có gì (các tiềm thủy đỉnh lớp Collins chạy bằng động cơ diesel-điện đã cũ kỹ của Úc đã được kéo dài thời gian xử dụng vượt xa dự kiến).
Úc có nhiều điều phải lo lắng nhứt về dự án Aukus nhưng lại có ít quyền kiểm soát nhứt về diễn biến của nó.
Trong khi tiền thuế của người dân Úc – 1,6 tỷ đô-la Úc trong tổng số 4,7 tỷ đô-la Úc cam kết với Mỹ và 452 triệu đô-la Úc trong tổng số 4,6 tỷ đô-la Úc với Vương quốc Anh – đổ vào các ngành công nghiệp đóng tàu ở nước ngoài, thì Úc lại thấy mình mãi ở cuối hàng đứng chờ.
Hàng thập niên bỏ bê ngành công nghiệp đóng tàu và tiềm thủy đỉnh của Vương quốc Anh không thể được bù đắp bằng những lời ca ngợi của thủ tướng về “cái nôi của kỹ thuật hàng hải Anh Quốc… cái nôi khổng lồ mang tính lịch sử của những con quái vật thép này”.
Chính phủ Vương quốc Anh khẳng định họ có thể chế tạo tiềm thủy đỉnh Auku với tốc độ một chiếc mỗi 18 tháng.
Để so sánh, các tiềm thủy đỉnh lớp Astute nhỏ hơn được hạ thủy với tốc độ trung bình một chiếc mỗi ba hoặc bốn năm.
HMS Agamemnon, chiếc tiềm thủy đỉnh lớp Astute áp chót, đã đi vào hoạt động hồi tháng Chín năm ngoái: việc chế tạo nó mất hơn 12 năm, thời gian chế tạo lâu nhứt đối với bất kỳ tiềm thủy đỉnh nào của Anh Quốc từ trước đến nay.
Okopi Ajonye, đồng giám đốc của Cơ quan Thông tin Nguyên tử (NIS) (trụ sở đặt tại Anh Quốc), cho biết: “Nhiều vấn đề của ngành công nghiệp Vương quốc Anh bắt nguồn từ thực tế là nó tập trung cao độ: chỉ có một địa điểm duy nhất sản xuất tất cả các tiềm thủy đỉnh.
“Hạm đội Dreadnought cần được chế tạo trước nhưng chương trình Dreadnought đã bị trì hoãn đáng kể, và ngày kết thúc của chương trình không được tiết lộ trong báo cáo thường niên mới nhứt về Danh mục Dự án Lớn (Major Projects Portfolio) của chánh phủ Anh Quốc.”
BAE Systems, nhà thầu chế tạo cả ba lớp tiềm thủy đỉnh, đang đối mặt với những thách thức tiếp liệu to lớn trong việc mở rộng xưởng đóng tàu, đào tạo hàng ngàn người cho lực lượng lao động tăng lên đáng kể và tinh giản các quy trình đóng tàu vốn vẫn khó cải thiện năng suất, bất chấp những khoản đầu tư khổng lồ (phần lớn đến từ Úc).
Ajonye dẫn chứng các báo cáo của chánh phủ Anh Quốc để đưa ra những ví dụ cụ thể về những sự chậm trễ khó giải quyết đang hiện hữu.
Trong bốn năm liên tiếp, Cơ quan Chuyển đổi Gạ tầng Cơ sở và Dịch vụ Quốc gia (National Infrastructure and Service Transformation Authority) của Vương quốc Anh đã đánh giá dự án do Rolls-Royce dẫn đầu về việc chế tạo các lõi của lò phản ứng phân hạch hạt nhân cho tiềm thủy đỉnh mới của Anh Quốc là “không thể thực hiện”, viện dẫn trong báo cáo gần đây nhứt là sự bất ổn của “những thách thức đang diễn ra”.
Các báo cáo trước đó đã chỉ ra “những vấn đề lớn về định nghĩa dự án, tiến độ, ngân sách, phẩm chất… mà ở giai đoạn này dường như không thể quản lý hoặc giải quyết được“.
Lõi lò phản ứng phân hạch hạt nhân là yếu tố thiết yếu: không có nó, sẽ không có tiềm thủy đỉnh nguyên tử. Ông Ajonye nói: “Nếu tôi là một chánh trị gia Úc, hoặc làm trong lĩnh vực quốc phòng, tôi sẽ rất thiếu tin tưởng vào việc giao tiềm thủy đỉnh Aukus theo đúng hạn.”
Ông Ajonye cũng lập luận rằng kinh nghiệm của Vương quốc Anh mang lại những bài học cho Úc, đặc biệt là về di sản nguyên tử của tiềm thủy đỉnh.
Mặc dù đã sở hữu tiềm thủy đỉnh nguyên tử từ năm 1963, Anh Quốc vẫn chưa có kho chứa cố định cho chất thải nguyên tử mức độ cao mà các tiềm thủy đỉnh này để lại – chất thải độc hại sẽ tiếp tục gây nguy hiểm cho con người và môi sinh trong hàng thiên niên kỷ. Chánh phủ Úc đã hứa sẽ vạch ra quy trình xác định địa điểm chứa chất thải “trong vòng 12 tháng tới” hồi hơn ba năm trước. Nhưng đến nay vẫn chưa có địa điểm nào, cũng như chưa có quy trình nào được thực hiện.
Anh Quốc đã cho ngừng hoạt động 23 tiềm thủy đỉnh nguyên tử nhưng chưa bao giờ tháo dỡ bất kỳ chiếc nào. Mười tiềm thủy đỉnh đã ngừng hoạt động của Anh Quốc vẫn còn sử dụng nhiên liệu nguyên tử, hầu hết nằm dưới nước trong các cảng trên khắp nước Anh.
Tiềm thủy đỉnh tấn công lớp Virginia USS Minnesota tại Úc. Ảnh: Getty Images
Chính phủ Anh Quốc đã cam kết chi 200 triệu bảng Anh trong 10 năm để “hồi sinh” thị trấn công nghiệp Barrow và cơ sở công nghiệp của nó.
Lord Case, cựu lãnh đạo cơ quan hành chánh nhà nước dưới thời Boris Johnson, hiện đang dẫn đầu “Nhóm Barrow”, cam kết, như ông đã nói với một ủy ban nghị viện, sẽ tái tạo lại thành phố mà “vận may đã thăng trầm” cùng với xưởng đóng tàu.
Dù rất ủng hộ dự án Barrow, ngài Lord Case thừa nhận thời hạn hoàn thành dự án Aukus là “một mục tiêu rất khó khăn”.
“Đó sẽ là một thách thức thực sự. Điều mà chúng tôi đang chịu áp lực phải làm là xây dựng nhà ở, trường học và binh viện để bảo đảm lực lượng lao động có mặt đủ để chế tạo thuyền đúng thời hạn. Chúng tôi đang chậm tiến độ so với kế hoạch.”
Tiến sĩ Marion Messmer là giám đốc Chương trình An ninh Quốc tế tại tổ chức tư vấn Chatham House, Anh Quốc. Bà lập luận rằng các khoản đầu tư của Anh Quốc đang bắt đầu mang lại kết quả, với việc các chiến hạm Dreadnought đạt được các mốc tiến độ chế tạo và năng lực sản xuất tại Barrow-in-Furness đang được mở rộng.
Bà cũng cho rằng bối cảnh địa sách lược đang thay đổi cũng buộc cả ba đối tác của dự án Aukus phải duy trì thỏa thuận.
“Một trong những yếu tố ủng hộ việc dự án Aukus tiếp tục được đẩy nhanh tiến độ, đặc biệt là ở Anh Quốc, là các khoản đầu tư vào năng lực quốc phòng kiểu này đã nhận được nhiều sự chú ý hơn kể từ khi Nga xâm lược Ukraine. Rất nhiều tiền của nhà nước và của tư nhân đang đổ vào các lĩnh vực công nghiệp này. Tôi sẽ là người đầu tiên nói rằng ‘đây là một thách thức lớn’; nhưng theo những gì chúng ta thấy vào thời điểm này, tôi rất lạc quan rằng mọi việc đang tiến triển theo đúng kế hoạch.”
Ông Messmer cho rằng Anh Quốc đầu tư chưa đủ vào công nghiệp nặng và năng lực sản xuất quân sự, “về căn bản là kể từ khi kết thúc Chiến tranh Lạnh”, một sự bỏ bê cần nhiều năm để khôi phục.
“Rõ ràng là việc Anh Quốc khôi phục hoàn toàn năng lực sản xuất loại tàu này sẽ không xảy ra chỉ sau một đêm, nhưng tôi tự tin hơn bây giờ, chẳng hạn, so vớinăm 2021.”
Bà Messmer nói với tờ Guardian rằng Anh Quốc có thể thấy mình bị ràng buộc bởi “sự bi quan và chán nản” khi nói đến năng lực quốc phòng của mình. Bà cho rằng một số lời chỉ trích là không chính đáng.
“Tôi sẽ vô cùng ngạc nhiên nếu đến khi những chiếc tiềm thủy đỉnh Aukus đầu tiên đi vào hoạt động, chúng ta thấy mọi thứ diễn ra đúng theo kế hoạch và đúng chi phí. Lần cuối cùng điều đó thực sự xảy ra là khi nào?
“Nhưng tại thời điểm này, không có gì cho thấy chúng ta sẽ thực sự thấy bất cứ điều gì ngoài những sự chậm trễ và vượt chi phí thông thường mà bạn gần như phải lường trước trong một dự án có quy mô như vậy.”
Những câu hỏi cần đặt ra
Marcus Hellyer, trưởng bộ phận nghiên cứu tại tổ chức tư vấn Strategic Analysis Australia (trụ sở đặt tại Canberra), tự mô tả mình là người “không chắc chắn về Aukus”.
“Tôi không vội vàng nói ‘mọi thứ đều đã thất bại’ hay ‘đây là ý tưởng chánh sách tuyệt vời nhứt từ trước đến nay’, nhưng chắc chắn có những câu hỏi cần đặt ra về tiến trình đã đưa chúng ta đến đây, và tiến trình đó đang diễn ra như thế nào.”
Hellyer cho rằng chương trình Aukus được công bố với người dân Úc mà không có bất kỳ cuộc tranh luận công khai nào hoặc đánh giá đúng mức các sách lược phòng thủ thay thế, chẳng hạn như hỏa tiễn siêu thanh.
Và, ông lập luận, trong khi sự chú trọng tập trung vào khả năng của Mỹ trong việc cung cấp các tiềm thủy đỉnh lớp Virginia dư thừa, thì cuối cùng Úc sẽ phải dựa nhiều hơn vào một hệ thống công nghiệp về nguyên tử của hải quân Anh Quốc, vốn luôn trong tình trạng “thiếu vốn trầm trọng”.
“Giờ đây, chánh phủ Anh Quốc sẽ nói, ‘Chúng tôi đang giải quyết vấn đề đó, chúng tôi đang tài trợ cho việc đó,’ nhưng thực tế vẫn còn một lượng lớn vốn đầu tư cần phải có và công việc cần phải làm.”
Ngoài ra, Hellyer nói, rất khó để xác định chính xác mức độ tiến triển của thiết kế tiềm thủy đỉnh Aukus mới.
“Thật khó để có được bất kỳ thông tin đáng tin cậy nào từ bất kỳ bên liên quan nào về mức độ hoàn thiện của các trang thiết bị trong chương trình này. Chúng tôi liên tục được các đô đốc nói rằng thiết kế Aukus đã ‘hoàn thiện’. Vậy thì, hãy định nghĩa ‘hoàn thiện’ là gì?
“Chúng ta chưa ở giai đoạn thiết kế chi tiết, vì vậy chúng ta vẫn còn rất xa so với việc bắt đầu chế tạo… khi nào chúng ta mới thực sự bắt đầu chế tạo thứ này?”
Ngoài ra, còn có lập luận phản đối.
Kể từ khi dự án Aukus được công bố vào năm 2021, không có thêm tiềm thủy đỉnh nào của các quốc gia thành viên Aukus được chế tạo ngoài những chiếc đã được lên kế hoạch trước khi thỏa thuận được tiết lộ. Hoa Kỳ đã chế tạo bảy tiềm thủy đỉnh nguyên tử của riêng mình, Anh Quốc đã hạ thủy một chiếc cho hải quân của họ.
Trong thời gian đó, Trung Hoa, cường quốc mà tiềm thủy đỉnh Aukus được thiết kế để đối trọng, đã hạ thủy 10 tiềm thủy đỉnh nguyên tử.
Trong lịch sử, các cường quốc hải quân lớn luôn có các ngành công nghiệp dân sự đáng kể mà họ có thể dựa vào. Trung Hoa hiện là nước đóng tàu dân sự lớn nhứt thế giới. Hoa Kỳ hiện chỉ chiếm 0,1% tổng sản lượng đóng tàu toàn cầu.
“Và các xưởng đóng tàu của họ thành công không phải vì họ có hàng tỷ công nhân không tay nghề với mức lương thấp xử dụng các công cụ cầm tay,” Hellyer nói, “mà là vì họ có công nghệ tân tiến và họ hoàn toàn hướng đến hiệu quả, bằng việc giao hàng đúng thời hạn và đúng ngân sách.”
“Đó là lý do tại sao Trung Hoa sẽ tiếp tục vượt trội hơn chúng ta về việc đóng tàu và ngày càng nhiều tiềm thủy đỉnh… và giờ đây họ đã thay đổi chánh sách: họ đang áp dụng điều đó vào lĩnh vực dưới biển của mình.”
(Huy Le biên dịch, Nguồn: theguardian)
