Bài viết của Ryan Huling, là cộng tác viên khách mời.
Nhu cầu tăng vọt đối với nguồn đạm động vật trên khắp Trung Hoa đã làm trầm trọng thêm nguy cơ khan hiếm đất đai và nguồn nước.
(Ảnh Getty Images)
Đầu tháng Hai năm 2026, tôi được mời đến thăm một tòa nhà công nghiệp kín đáo nằm ngay ngoại ô của trung tâm thành phố cổ Bắc Kinh. Những gì tôi thấy bên trong có tiềm năng tái cấu trúc mạnh mẽ hệ thống lương thực toàn cầu.
Nhìn qua cửa sổ phòng thí nghiệm tại Trung tâm Mới Cách tân Khoa học và Công nghệ Thực phẩm về Nguồn Đạm (New Protein Food Science and Technology Innovation Base), tôi chứng kiến hàng chục kỹ sư tế bào mô và chuyên viên hóa sinh miệt mài làm việc giữa các ngân hàng tế bào, máy in 3D và các máy phản ứng sinh học cao ngút trời, theo đuổi yếu tố khó nắm bắt nhất của năm 2026: an ninh.
An ninh lương thực, như Chủ tịch Tập Cận Bình đã nói trong những năm gần đây, là “nền tảng cho an ninh quốc gia”. Dưới sự lãnh đạo của ông Tập, “Phương pháp Lương thực Vĩ đại hơn” (“Greater Food Approach”) của Trung Hoa — một khuôn khổ rộng lớn để tăng nguồn cung cấp thực phẩm ổn định và đa dạng — đã khởi động các nỗ lực nhằm củng cố “nhu cầu cơ bản nhất của người dân”, từ dự trữ ngũ cốc sách lược quốc gia đến các cuộc vận động “ăn sạch đĩa” (“clean plate”).
Tuy nhiên, theo tiêu chuẩn của ông Tập, Trung Hoa trong thập niên vừa qua lại không hề an toàn.
Nhu cầu tăng vọt về đạm động vật đã làm trầm trọng thêm nguy cơ khan hiếm đất đai và nguồn nước. Các đợt bùng phát dịch bệnh lây từ động vật sang người đã dẫn đến việc tiêu hủy hàng loạt hơn 100 triệu con heo và đẩy giá cả tăng vọt — cùng với nguy cơ một đại dịch cúm gia cầm lớn hơn đang hiện hữu. Và ngay cả trong điều kiện bình thường, chăn nuôi cũng là một tiến trình kém hiệu quả, cần 10 calo thức ăn để chỉ thu được 1 calo thịt heo.
Tệ hơn nữa, để đáp ứng nhu cầu protein vô độ của người dân, Trung Hoa đã miễn cưỡng chuyển đổi từ một quốc gia gần như tự túc hoàn toàn về lương thực vào đầu những năm 2000 thành nước nhập cảng thịt, sữa và cây trồng để làm thức ăn chăn nuôi lớn nhứt thế giới như đậu nành Mỹ — khiến việc nuôi sống hơn một tỷ người phụ thuộc vào ý muốn của các nhà lãnh đạo nước ngoài, những người mà việc đánh thuế liên tục thay đổi đã làm suy yếu nghiêm trọng sự ổn định quốc gia.
Tình trạng bất ổn này mâu thuẫn với một nguyên tắc cốt lõi trong niềm tin của ông Tập — được nhắc lại ngày càng thường xuyên — rằng “bát cơm” của người dân phải luôn “chủ yếu được lấp đầy bằng ngũ cốc Trung Hoa”. Nói cách khác, có lẽ đã đến lúc đưa hệ thống lương thực của Trung Hoa vào trong nước.
Nhưng thay vì tái tạo vùng Trung Tây nước Mỹ ở Lưu vực Tứ Xuyên, chính phủ của ông Tập đang khéo léo tận dụng thời điểm khủng hoảng này để định hình lại một cách cơ bản sản xuất nguồn đạm thực phẩm ở quy mô lớn lần đầu tiên sau 12.000 năm.
Bên trong trung tâm cách tân ở Bắc Kinh, các bức tường ở các sảnh được trang trí bằng các mục tiêu của kế hoạch nông nghiệp 5 năm đầy tham vọng của Trung Hoa và một sắc lệnh của ông Tập chỉ đạo người dân tận dụng kỹ nghệ để “tạo ra các ngành công nghiệp mới, mô hình mới và động lực tăng trưởng mới”.
Bằng cách đáp lại lời kêu gọi mạnh mẽ của chính phủ trung ương về việc “mở rộng vượt ra ngoài các nguồn tài nguyên cây trồng và vật nuôi truyền thống” và làm chủ kỹ thuật sản xuất nguồn đạm từ thực vật, vi sinh vật và tế bào động vật nuôi cấy, Trung Hoa có thể sản xuất nhiều đạm hơn và tạo ra nguồn cung cấp thực phẩm không bị can thiệp.
Tầm nhìn này đã nhận được sự hưởng ứng ở cấp cao nhứt. Khi hàng ngàn quan chức lập pháp nhóm họp tại Đại lễ đường Nhân dân Bắc Kinh (Beijing’s Great Hall of the People) trong tháng này để củng cố kế hoạch mới kinh tế 5 năm của Trung Hoa, trong đó nhấn mạnh nhu cầu về các nguồn đạm mới, nhiều người đã mang theo các kế hoạch toàn diện cấp tỉnh. Ví dụ, Thượng Hải gần đây đã công bố kế hoạch hành động 20 bước nhằm tận dụng công nghệ sinh học và trí tuệ/trí thông minh nhân tạo để mở rộng quy mô sản xuất công nghiệp nguồn đạm bền vững.
Các tổ chức khác của nhà nước cũng đã vào cuộc để vạch ra con đường tiến lên phía trước. Vào tháng 12 năm ngoái, 48 chuyên viên khoa học hàng đầu Trung Hoa đã công bố một loạt các khuyến nghị chính sách thay mặt cho Ủy ban Chuyên môn Về Nguồn đạm Tân thời (NeoProtein Professional Committee) mới thành lập của Học viện Khoa học và Công nghệ Thực phẩm Trung Hoa, trong đó nêu rõ cách ngành này có thể tạo ra “bước nhảy vọt lịch sử từ ‘bổ túc sang ‘thay thế’, rồi đến ‘mở rộng’ và ‘không thể thay thế’ trong hệ thống lương thực toàn cầu”.
Trong cuốn sách mới “Thịt” (“Meat”), tác giả Bruce Friedrich tiết lộ rằng nguồn tài trợ cho nghiên cứu công nghệ của Trung Hoa đã tăng nhanh gấp năm lần so với Âu châu hoặc Mỹ vào năm 2023 — 8,7% so với 1,7% và 1,6% tương ứng. Hơn nữa, Trung Hoa hiện là nước tài trợ cho lãnh vực công lớn nhứt thế giới cho nghiên cứu và phát triển nông nghiệp — gấp hơn hai lần so với Mỹ, quốc gia từng giữ vị trí hàng đầu cho đến năm 2008 — và là nơi có 8 trong số 20 đơn xin cấp bằng sáng chế thịt nuôi cấy hàng đầu mọi thời đại, so với chỉ 3 đơn từ Mỹ.
Đáng chú ý, các trường đại học và tổ chức nhà nước của Trung Hoa đã nộp nhiều bằng sáng chế thịt nuôi cấy hơn so với các đối tác ở Mỹ và Âu châu cộng lại, điều này cho thấy một chiến lược hợp tác trong nước có chủ đích được thiết kế để xây dựng một hệ sinh thái ở cấp quốc gia.
Các nhà lãnh đạo ngành công nghiệp của Trung Hoa, nhiều người trong số họ theo truyền thống không tập trung vào sản xuất đạm, dường như cũng hiểu rõ nhiệm vụ của mình.
Tháng 11 năm ngoái, công ty sản xuất thực phẩm Angel Yeast có trụ sở tại Nghi Xương (Yichang) — nơi sản xuất hơn một nửa lượng men dùng trong bánh mì và bánh bao ở Trung Hoa — đã khai trương một nhà máy thực phẩm tương lai có diện tích bằng 75 sân túc cầu. Cơ sở này hiện sản xuất hơn 11.000 tấn mỗi năm cái mà công ty gọi là “đạm mới”, mỗi tấn được sản xuất thông qua quá trình lên men sinh khối chỉ trong vài giờ. Thành phần thu được rẻ hơn 50% so với đạm váng sữa (protein whey), cung cấp đầy đủ 9 loại axit amin thiết yếu cần thiết cho cơ thể con người và có thể được xử dụng trong mọi thứ từ thịt thực vật đến bánh đạm (protein bars) và các sản phẩm nướng.
Trong bối cảnh nhu cầu trong nước và toàn cầu tăng cao, đại diện công ty này cho biết họ sẽ sớm khởi công xây dựng nhà máy thứ hai sản xuất đạm ngay sau nhà máy đầu tiên, điều này sẽ làm tăng sản lượng hàng năm của công ty này lên hơn 30.000 tấn – tương đương với sản lượng trung bình của một lò mổ ở Mỹ. Công ty coi nhà máy này như một mô hình có thể nhân rộng ở nhiều trong số 170 quốc gia mà họ đang hoạt động.
Với nguồn lực đáng kể được dành cho công nghiệp hóa thực phẩm tân thời của Trung Hoa, Trung tâm Nghiên cứu Sách lược và Quốc tế tin rằng Mỹ nên xem xét nghiêm túc những tiền lệ này để tránh tình trạng đảo ngược xu hướng quốc tế. “Ngày nay, Hoa Kỳ đóng vai trò hàng đầu trong nền kinh tế thực phẩm toàn cầu”, trung tâm viết trong một báo cáo về việc giảm thiểu rủi ro và nắm bắt cơ hội liên quan đến nguồn đạm thay thế. “Các sách lược nông nghiệp trong nước – đặc biệt là những sách lược áp dụng cho nhu cầu đạm thực phẩm ngày càng tăng – sẽ là yếu tố then chốt để thiết lập lợi thế cạnh tranh kinh tế trên các thị trường thực phẩm toàn cầu trong tương lai.”
Vấn đề là gì? Báo cáo đó đã được viết ra cách đây ba năm. Dựa trên những gì tôi chứng kiến tại các trung tâm cách tân nông nghiệp và các nhà máy công nghiệp của Trung Hoa, ngay cả việc theo kịp tốc độ hiện nay cũng đã là một thành công lớn.
Ryan Huling là tác giả kỳ cựu tại Học viện Thực phẩm Tốt Á Châu Thái Bình Dương (Good Food Institute Asia Pacific) và là tác giả của cuốn sách sắp xuất bản “The Hidden Nations of Animals.” (“Những quốc gia bí ẩn của động vật”).
(Huy Lê biên dịch)
