Freud tin rằng bên dưới ý thức mỗi người là một tầng hầm chứa đầy ham muốn bị đè nén từ nhỏ. Ông dừng ở đó, coi như đã chạm đáy.

Jung thì không. Ông tiếp tục đào, và phát hiện bên dưới tầng hầm cá nhân còn một tầng nữa, một tầng không thuộc về riêng ai. Ông gọi nó là Vô thức tập thể: một kho ký ức chung của cả giống loài, được truyền lại qua hàng triệu năm tiến hóa, giống như cách cơ thể thừa hưởng cấu trúc xương hay số lượng ngón tay.

“Cho đến khi bạn biến vô thức thành ý thức, nó sẽ điều khiển cuộc đời bạn và bạn sẽ gọi nó là định mệnh.” Jung viết câu này gần một thế kỷ trước, và nó vẫn khiến người ta phải dừng lại suy nghĩ.

1. Tại sao người Maya và người Ai Cập cùng xây kim tự tháp?

Câu hỏi này nghe có vẻ thuộc thể loại thuyết âm mưu, nhưng Jung đặt nó nghiêm túc. Hai nền văn minh cách nhau hàng vạn dặm, chưa hề biết đến nhau, lại cùng xây kim tự tháp. Truyền thuyết khắp nơi, từ lưu vực sông Hằng đến bờ biển Scandinavia, đều kể về đại hồng thủy, về người hùng giết rồng, về bà tiên đỡ đầu cho kẻ mồ côi.

Giải thích thông thường là những mô típ này lây lan qua thương mại hoặc chiến tranh. Jung không mua lập luận đó. Ông cho rằng chúng mọc lên độc lập từ cùng một gốc rễ tâm lý chung, giống như hai cây mọc cách xa nhau vẫn ra cùng loại quả vì chia sẻ chung bộ gen.

Nếu cần một phép so sánh cho thời đại này: mỗi tâm trí cá nhân là một chiếc máy tính riêng, còn Vô thức tập thể là hệ thống đám mây mà mọi máy đều kết nối vào mà chủ nhân không hay biết. Ngay khi chào đời, não bộ đã được cài sẵn một số chương trình phản ứng: sợ rắn dù chưa từng bị cắn, rùng mình trước bóng tối dù chưa từng gặp nguy hiểm, và một sự tôn kính gần như bản năng dành cho hình ảnh người mẹ.

Điều này đặt ra một câu hỏi thú vị. Khi bạn đứng trước khung trời hoàng hôn và ngực bỗng thắt lại vì một xúc cảm không tên, đó thực sự là cảm xúc riêng của bạn, hay là tiếng vọng của cả một dòng giống đang cất lên qua bạn? Có lẽ ranh giới giữa hai thứ đó không rõ ràng như ta tưởng.

2. Cổ mẫu: bộ xương của mọi câu chuyện

Những chương trình cài sẵn trong hệ thống đám mây đó, Jung gọi là Cổ mẫu. Mười hai khuôn mặt nguyên thủy: Người hùng, Kẻ nổi loạn, Nhà hiền triết, Kẻ pha trò, Người chăm sóc, và nhiều hơn nữa. Chúng là kết cấu nền của mọi câu chuyện nhân loại từng kể, từ tranh vẽ hang động Lascaux đến phim bom tấn Hollywood.

George Lucas thừa nhận rằng ông viết Star Wars dựa trên Joseph Campbell, người đã hệ thống hóa lý thuyết Cổ mẫu của Jung thành công thức kể chuyện. J.K. Rowling dựng thế giới Harry Potter trên cùng bộ khung. Những tác phẩm này chinh phục hàng tỷ người không hẳn vì kỹ xảo hay văn phong, mà vì chúng chạm đúng vào những rãnh khắc cổ xưa nhất trong tâm trí con người.

Nhưng Cổ mẫu không chỉ sống trong phim ảnh và văn chương. Chúng đang vận hành cả nền kinh tế, và phần lớn người tiêu dùng không hề nhận ra.

Khách hàng không mua sản phẩm. Họ mua hình mẫu mà họ muốn trở thành. Harley-Davidson bán hình ảnh Kẻ nổi loạn, Apple cũng bán đúng thứ ấy nhưng trên mặt bàn thay vì trên đường nhựa. Nike bán Người hùng với câu “Just Do It” như lời hiệu triệu chiến thắng chính mình. Johnson & Johnson bán Người chăm sóc với hình ảnh bàn tay dịu dàng bảo vệ.

Thương hiệu nào thất bại? Thường là thương hiệu bị phân liệt bản sắc. Hôm nay nói giọng Người hùng, ngày mai chuyển sang Kẻ pha trò, tuần sau lại thủ thỉ như Nhà hiền triết. Không ai nhớ nổi một kẻ không biết mình là ai. Điều này đúng cho cả thương hiệu lẫn con người.

3. Cái Bóng: phần bạn muốn quay lưng

Cuộc khám phá gay cấn nhất của Jung không nằm ở thần thoại hay thương hiệu, mà ngay bên trong mỗi người, ở vùng mà ai cũng muốn giả vờ không tồn tại. Ông gọi nó là Cái Bóng.

Để sống trong xã hội, mỗi người tạo ra một chiếc mặt nạ. Jung dùng đúng từ Latin: Persona. Đứa con ngoan, nhân viên tận tụy, công dân mẫu mực. Chiếc mặt nạ cần thiết, nhưng có cái giá. Những gì bạn đè nén để vừa vặn với nó (sự ích kỷ, hung hăng, ghen tị, những ham muốn bạn không dám thú nhận) không biến mất. Chúng chỉ lùi vào bóng tối, tụ lại, phình to, và chờ.

Bạn càng chối bỏ Cái Bóng, nó càng hung dữ. Jung nhìn thấy cơ chế này vận hành ở quy mô xã hội: sự cuồng tín tôn giáo, chủ nghĩa phát xít, những “người tốt” bỗng một ngày phạm tội khủng khiếp. Tất cả đều mang dấu vết của thứ bị dồn nén quá lâu.

“Một cái cây muốn vươn cành lên tận thiên đường thì rễ của nó phải cắm sâu xuống địa ngục.”

Câu này đáng suy ngẫm trong thời đại mà người ta thi nhau rao giảng tích cực. Luôn nghĩ tích cực, gạt bỏ tiêu cực, tin vào Luật Hấp Dẫn. Jung mà sống lại, hẳn sẽ không ấn tượng. Phủ nhận bóng tối không làm nó biến mất; nó chỉ tìm cách rò rỉ ra bằng đường khác.

Người lãnh đạo giỏi cũng có sự tàn nhẫn. Khác biệt là họ biết phần đó tồn tại, nhìn thẳng vào nó, rồi dùng nó có chủ đích: sa thải người không phù hợp mà không chần chừ, cạnh tranh khốc liệt mà không run tay. Thay vì để năng lượng đó rò rỉ thành những cơn cáu gắt vặt vãnh với cấp dưới.

Trưởng thành, theo nghĩa mà Jung hiểu, không phải là triệt tiêu phần tối trong mình. Nó gần với việc học cách sống chung với phần đó hơn, dù quá trình này chẳng bao giờ dễ chịu.

4. MBTI: di sản bị hiểu sai

Còn một điều ít người biết: chính Jung là người nghĩ ra hai khái niệm Hướng nội và Hướng ngoại. Bài trắc nghiệm MBTI mà hàng triệu người dùng để dán nhãn bản thân trên mạng xã hội dựa hoàn toàn trên lý thuyết tính cách của ông.

Nhưng Jung chắc chắn sẽ không hài lòng với cách người ta dùng di sản này. Ông không tạo ra lý thuyết để nhân loại chia nhau vào mười sáu cái hộp rồi ngồi yên trong đó, lấy bốn chữ cái làm cái cớ cho sự lười biếng. Kiểu “Tôi là INTJ nên tôi giao tiếp kém, xin hãy thông cảm” là thứ mà Jung sẽ coi là sự phản bội chính tinh thần nghiên cứu của ông.

Mục tiêu tối thượng của đời người, theo Jung, là Quá trình Cá nhân hóa: hợp nhất mọi mảnh vỡ bên trong, kết nối ý thức với vô thức, dung hòa phần nam tính và nữ tính cùng tồn tại trong mỗi người, ôm ấp Cái Bóng thay vì chạy trốn, gỡ bỏ từng lớp Persona. Để cuối cùng trở thành một cá thể trọn vẹn, cái mà ông gọi là Tự Ngã.

Khuynh hướng tính cách là điểm khởi hành, không phải cái cớ để dừng lại.

5. Di sản

Carl Jung mất năm 1961.

Trong khi Freud suốt đời cố gò ép tâm hồn con người vào khuôn khổ khoa học tự nhiên, đo đạc và phân loại như một bác sĩ giải phẫu, thì Jung chọn con đường khác. Ông kéo tâm lý học ra khỏi phòng khám, nối nó với tôn giáo, thần thoại, và nghệ thuật. Cách tiếp cận này khiến ông bị giới hàn lâm nghi ngờ suốt nhiều thập kỷ, nhưng cũng là lý do ảnh hưởng của ông lan rộng hơn bất kỳ nhà tâm lý học nào khác vào văn hóa đại chúng.

Thông điệp ông để lại, nếu tóm gọn: giữa kỷ nguyên mà dữ liệu trở thành thánh thần mới và thuật toán tự nhận là biết rõ bạn hơn chính bạn, phần sâu thẳm nhất của con người vẫn không thể quét được bằng mã vạch.

“Người nhìn ra bên ngoài thì mộng du. Người nhìn vào bên trong thì tỉnh thức.”

Nghe thì đơn giản. Thực hành thì là chuyện cả đời.

(Từ facebook Le Công Thành)