Iran và Hoa Kỳ đang chuẩn bị tiến hành các cuộc đàm phán về hồ sơ nguyên tử, có thể là ngay từ thứ sáu tuần này, 06/02/2026, tại Thổ Nhĩ Kỳ. Nhưng đàm phán được dự báo sẽ rất gay go, nhất là trên vấn đề làm giàu chất uranium.
Ảnh vệ tinh cơ sở nguyên tử Isfahan của Iran, chụp ngày 07/12/2025. AP – Planet Labs PBC
Chương trình nguyên tử của Iran đã bị thiệt hại nặng nề do các cuộc không kích của Israel và Hoa Kỳ trong cuộc chiến 12 ngày vào tháng 6/2025, nhưng không bị phá hủy hoàn toàn. Tổng thống Mỹ Donald Trump đang nỗ lực hơn nữa để buộc Iran từ bỏ việc làm giàu uranium. Nhưng “thời gian đang cạn dần đối với chế độ Teheran ” trước một cuộc tấn công vào Iran, nếu hai bên không đạt được thỏa thuận nguyên tử, theo tuyên bố của Donald Trump trên mạng xã hội Truth Social của ông. Để gia tăng áp lực đối với Teheran, Washington đã điều hàng không mẫu hạm USS Abraham Lincoln và 9 chiến hạm khác đến Vịnh Ba Tư.
Có lẽ chính là do áp lực nói trên mà Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã phải chấp nhận đàm phán với Hoa Kỳ. Nhưng điều này không có nghĩa là Teheran sẵn sàng đáp ứng các yêu cầu của Washington, đặc biệt là về vấn đề làm giàu chất uranium, một bước quan trọng trong việc phát triển võ khí nguyên tử.
Đề xuất của Mỹ là Teheran không được làm giàu chất uranium. Nhưng đối với Cộng hòa Hồi giáo Iran, yêu cầu này không thể chấp nhận được. Teheran cho rằng họ có quyền làm giàu chất uranium nhằm mục đích dân sự, chiếu theo Hiệp ước không phổ biến võ khí nguyên tử (NPT) mà Iran là một bên ký kết. Iran đề xuất chương trình nguyên tử của họ nên được tiến hành trong lãnh thổ Iran thông qua một liên minh các quốc gia trong khu vực dưới sự kiểm soát quốc tế nghiêm ngặt.
Một trong những vấn đề nhạy cảm nhất là khối lượng 450 kg uranium được làm giàu với tỷ lệ đến 60%, mà Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA đã mất dấu sau khi Teheran từ chối cho phép cơ quan này kiểm tra các cơ sở nguyên tử của họ. Tỷ lệ làm giàu 60% là gần với mức 90% cần thiết để sản xuất võ khí nguyên tử. Phần lớn kho dự trữ này được cất giữ tại nhà máy làm giàu chất uranium Fordo, nơi đã bị Mỹ oanh tạc vào tháng 6/2025 nhưng không chắc là đã phá hủy được.
Ngoài vấn đề làm giàu chất uranium, Hoa Kỳ còn yêu cầu Iran hạn chế tầm bắn của hỏa tiễn đạn đạo và thay đổi chính sách khu vực, đặc biệt là ngừng hỗ trợ cho các nhóm võ trang liên minh với Iran.
Sau các chiến dịch quân sự của Israel mùa hè năm ngoái, chế độ Teheran đã có thể xây dựng lại một phần kho võ khí hỏa tiễn của họ, đặc biệt là hỏa tiễn đạn đạo. Những loại hỏa tiễn này rất khó đánh chặn và do đó là mối đe dọa đáng kể đối với cả Israel và các căn cứ quân sự của phương Tây ở Trung Cận Đông. Một nhân vật nguyên là một quan chức ngoại giao Iran, được tờ Washington Post trích dẫn, tiết lộ Iran đã tăng gấp đôi sản lượng hỏa tiễn kể từ cuộc chiến tranh 12 ngày. Một số hỏa tiễn đạn đạo và hỏa tiễn hành trình của Iran nay có tầm bắn từ 1.700 đến 2.000 km.
Hoa Kỳ muốn Teheran hạn chế tầm bắn của các hỏa tiễn đó, nhưng ngày 30/01/2026, ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã tuyên bố dứt khoát rằng, khác với chương trình nguyên tử, năng lực quốc phòng và các hỏa tiễn của Iran “sẽ không bao giờ là một chủ đề đàm phán”.
Cũng chưa chắc là Iran sẽ đáp ứng yêu cầu của Washington ngừng hỗ trợ các nhóm võ trang trong khu vực. Trong nhiều năm, Iran đã trợ cấp, trang bị võ khí và huấn luyện nhiều nhóm võ trang thù địch với Israel và thường là thù địch cả với Mỹ. Cái gọi là “Trục kháng chiến” này bao gồm lực lượng Houthi ở Yemen, Hezbollah ở Liban, Hamas ở Gaza, cũng như vô số các nhóm nhỏ hơn ở Irak và chế độ Bachar al-Assad ở Syria trước đây.
Các chiến dịch quân sự của Israel ở dải Gaza và Liban đã làm suy yếu Hamas và Hezbollah, các cuộc oanh tạc của Mỹ đã buộc lực lượng Houthi phải đàm phán và khiến chế độ của Bachar al-Assad sụp đổ. Nhưng Teheran vẫn tiếp tục hỗ trợ các nhóm khác đang gây bất ổn ở một số khu vực Trung Đông. Đối với Washington, việc chấm dứt sự hỗ trợ của Iran cho các lực lượng này sẽ làm giảm nguy cơ tấn công vào các căn cứ của Mỹ trong khu vực và khôi phục an ninh hàng hải, đặc biệt là ở Hồng Hải, nơi mà lực lượng Houthi đã mở nhiều cuộc tấn công.
Trả lời đài phát thành France Info, sử gia Jonathan Piron, chuyên gia về Iran, nhấn mạnh Hoa Kỳ và Iran đều có “những lằn ranh đỏ được xác định rõ ràng. Donald Trump áp dụng chiến lược gây áp lực tối đa và muốn khuất phục Iran.” Ở phía bên kia, ngay cả khi một số người theo đường lối cứng rắn trong chế độ Hồi Giáo từ chối bất kỳ thỏa hiệp nào với Hoa Kỳ, đàm phán với Mỹ chỉ có lợi cho Teheran, dù chỉ là “để kéo dài thời gian và tránh các cuộc tấn công khác.”
(Theo RFI)
