Những tín hiệu về cơ hội mở lại kênh đối thoại Mỹ–Iran có vẻ như là một nghịch lý khi Donald Trump, người từng rút Mỹ khỏi thỏa thuận nguyên tử năm 2015 và gọi đó là “thỏa thuận tồi tệ nhất lịch sử”, nay lại để ngỏ cơ hội đạt được một thỏa thuận mới với Cộng hòa Hồi giáo. Tuy nhiên, theo giới quan sát, điều này không phản ánh sự thay đổi lập trường, mà là một toan tính sách lược trong bối cảnh cân bằng quyền lực đã dịch chuyển.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi (ở giữa) tham quan triển lãm về những thành tựu nguyên tử của đất nước, tại Tổ chức Năng lượng Nguyên tử Iran, Teheran. Ảnh do Tổ chức Năng lượng Nguyên tử Iran công bố ngày 10/11/2025. AP
Khác với năm 2015, Tòa Bạch Ốc cho rằng Mỹ đang ở vị thế mạnh hơn. Chánh quyền Trump đã duy trì và siết chặt trừng phạt kinh tế, làm suy yếu đáng kể nền kinh tế Iran. Cùng lúc, những bất ổn nội bộ tại Iran khiến giới lãnh đạo Teheran chịu áp lực lớn từ trong nước. Trên bình diện quân sự, việc Mỹ điều thêm chiến hạm tới Vùng Vịnh gửi đi thông điệp răn đe rõ ràng: Washington sẵn sàng gia tăng áp lực nếu đàm phán bế tắc.
Donald Trump tin rằng ông đang ở “vị thế mạnh” để áp đặt những điều kiện khắt khe hơn nhiều so với thỏa thuận năm 2015.
Cụ thể, Tòa Bạch Ốc đặt ba yêu cầu chính: chấm dứt hoàn toàn việc làm giàu uranium, hạn chế chương trình hỏa tiễn đạn đạo, và chấm dứt sự hỗ trợ của Iran đối với các lực lượng ủy nhiệm như Hezbollah ở Liban hay Houthis tại Yemen. Đây là những trụ cột trong sách lược ảnh hưởng khu vực của Téhéran, vốn không được đề cập trong thỏa thuận nguyên tử 2015, và cũng là những vấn đề mà Iran coi là lợi ích an ninh không thể thương lượng.
Về phía Iran, lập trường công khai vẫn cứng rắn. Ngoại trưởng Abbas Araghchi, trong cuộc trả lời phỏng vấn CNN ngày 1/2, nói rằng Iran đồng ý với nguyên tắc “không có võ khí nguyên tử”, nhưng nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải đi kèm với việc dỡ bỏ trừng phạt. “Đây là điều có thể, đừng nói về những điều bất khả thi”, ông nói, đồng thời loại trừ cơ hội thảo luận về năng lực phòng thủ hay chương trình hỏa tiễn của Iran.
Tuy vậy, Téhéran cũng để ngỏ cánh cửa đối thoại. Ngày 3/2, Tổng thống Masoud Pezeshkian thông báo đã ủy quyền cho ngoại trưởng tiến hành đàm phán trực tiếp với Mỹ, “với điều kiện tồn tại một môi trường phù hợp, không có đe dọa hay yêu sách phi lý”. Phát biểu này cho thấy Iran sẵn sàng thử nghiệm phương thức ngoại giao, nhưng vẫn giữ những lằn ranh đỏ rõ ràng.
Trong khi đó, bóng đen của tình huống quân sự vẫn bao trùm. Các cố vấn thân cận của lãnh tụ tối cao Iran cảnh báo rằng nếu Mỹ tấn công, Iran sẽ đáp trả không chỉ vào lực lượng Mỹ trong khu vực mà cả Israel. Theo phóng viên RFI tại Téhéran, Siavosh Ghazi, Iran cũng để ngỏ tình huống nhắm vào các căn cứ Mỹ và nhóm hàng không mẫu hạm đang hiện diện tại Vùng Vịnh.
Về phía Israel, chánh phủ của Benyamin Netanyahu tỏ ra hoài nghi về triển vọng đàm phán. Theo trang Axios, trong chuyến thăm Washington gần đây, tổng tham mưu trưởng Israel Eyal Zamir đã trình bày với Mỹ các kế hoạch phòng thủ và tấn công trong trường hợp xảy ra chiến tranh với Iran. Trước Nghị viện Israel, ông Netanyahu tuyên bố nước này “sẵn sàng đối mặt với mọi kịch bản”, đồng thời tiếp tục thúc giục Washington gây áp lực tối đa để buộc Iran dừng hoàn toàn chương trình nguyên tử, hỏa tiễn và hỗ trợ các nhóm võ trang.
Gặp đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff tại Jerusalem, ngày 03/02, thủ tướng Israel Benyamin Netanyahu đã khẳng định lại mối hoài nghi của ông với Teheran. Theo các chuyên viên phân tách, Tòa Bạch Ốc dường như đang theo đuổi chiến lược “hai đường song song”: vừa mở kênh ngoại giao, vừa duy trì áp lực quân sự.
Đối với Tổng thống Donald Trump, mong muốn đạt thỏa thuận với Iran không xuất phát từ sự mềm mỏng, mà từ tính toán thực dụng. Nếu thành công, ông có thể tuyên bố đã đạt được một thỏa thuận “tốt hơn” những gì mà chánh quyền trước ông không làm được, kiềm chế Iran trên nhiều khía cạnh và củng cố hình ảnh của mình như một nhà lãnh đạo cứng rắn, nhưng, hiệu quả. Ngược lại, nếu đàm phán thất bại, ông vẫn có thể lập luận rằng Washington đã “cho Iran cơ hội”, qua đó tạo cơ sở chánh trị cho các biện pháp mạnh tay hơn.
Trong những ngày tới, cơ hội diễn ra cuộc gặp trực tiếp Mỹ–Iran, lần đầu tiên kể từ cuộc xung đột 12 ngày giữa Israel và Iran vào tháng 6/2025, sẽ là tình huống đáng quan tâm. Thành công hay thất bại của các cuộc tiếp xúc này không chỉ định hình quan hệ song phương Mỹ–Iran, mà còn tác động trực tiếp đến cán cân an ninh tại Trung Đông trong giai đoạn đầy biến động hiện nay.
(Theo RFI)
