Nguồn: Katsuji Nakazawa, “China’s tough stance backfires, boosting Japan PM’s popularity,” Nikkei Asia, 15/01/2026

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng (nghiencuuquocte.org)

Nhờ tỷ lệ ủng hộ cao, Sanae Takaichi đang dự định tổ chức bầu cử sớm.

Trung Quốc đã liên tục gây áp lực lên Nhựt Bổn kể từ ngày 07/11, khi Thủ tướng Nhựt Bổn Sanae Takaichi đưa ra nhận định về tình huống xảy ra xung đột ở Đài Loan.

Takaichi, người mới nhậm chức khoảng hai tuần rưỡi trước đó, đã nói với Nghị viện Nhựt Bổn rằng một cuộc tấn công của Trung Quốc vào Đài Loan có thể gây ra mối đe dọa sống còn đối với Nhựt Bổn, cho phép nước này thực hiện quyền tự vệ tập thể.

Chính quyền của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã sớm lên án bình luận này, mô tả nó là “sự can thiệp trắng trợn vào công việc nội bộ của Trung Quốc,” và đã liên tục khai triển các biện pháp đối phó kể từ đó đến nay.

Đảng Dân chủ Tự do (LDP) bảo thủ của Takaichi hiện thiếu đa số ở cả hai viện của Quốc hội, và chiến dịch gây sức ép của Trung Quốc đã dựa trên niềm tin của chính quyền Tập rằng chính quyền Takaichi yếu và cuối cùng sẽ phải nhượng bộ.

Phía Trung Quốc bắt đầu thực hiện các biện pháp trả đũa một tuần sau phát ngôn của Takaichi, bằng cách kêu gọi công dân Trung Quốc hạn chế đi du lịch đến Nhựt Bổn.

Màn hình mở đầu chương trình thời sự buổi tối Tân Văn Liên Bố trên Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) do nhà nước điều hành. CCTV cũng được cho là ‘tấm gương’ phản ánh chính trị của Đảng Cộng sản Trung Quốc. (Ảnh của Katsuji Nakazawa)

Chính phủ Trung Quốc cũng yêu cầu các hãng hàng không nội địa giảm các chuyến bay đến Nhựt Bổn. Ngoài ra, họ còn trì hoãn việc dỡ bỏ lệnh cấm nhập cảng hải sản từ Nhựt Bổn, vốn được áp đặt từ tháng 08/2023.

Ban Tuyên truyền Trung ương Đảng, cơ quan chịu trách nhiệm về công tác tuyên truyền, cũng đã thao túng giọng điệu của các lập luận được đăng tải trên các phương tiện truyền thông chính thống và truyền thông mới.

Một ví dụ điển hình là cách đưa tin của Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) – chương trình thời sự buổi tối của đài này thường được cho là ‘tấm gương’ phản ánh chính trị Trung Quốc. Kể từ ngày 13/11, chương trình Tân Văn Liên Bố của CCTV đã bắt đầu phát sóng ít nhất một bản tin mỗi ngày nhằm chỉ trích bình luận của Takaichi về tình huống khẩn cấp ở Đài Loan. Có những ngày, tin tức có thể nói về một cuộc biểu tình hoặc mít-tinh nhỏ chống lại Takaichi diễn ra ở đâu đó tại Nhựt Bổn. Những ngày khác, đó có thể là một cuộc phỏng vấn với một chuyên gia chỉ trích những lời lẽ mà Takaichi đã xử dụng liên quan đến tình huống khẩn cấp ở Đài Loan.

Các cựu chính trị gia và học giả từ Nga, Iran, và các quốc gia khác có quan hệ mật thiết với Trung Quốc lần lượt xuất hiện trên chương trình của CCTV. Chương trình cũng phát sóng những lời chỉ trích từ các nhân vật quan trọng đến từ Tanzania và các quốc gia khác ở Phi châu, những người dường như không quen thuộc với chính trường Nhựt Bổn.

Chiến dịch tuyên truyền đã có sự thay đổi, dù tương đối nhỏ, vào đêm giao thừa. Sau vài ngày không phát sóng bất kỳ tin tức nào chỉ trích bình luận của Takaichi, CCTV đã quay trở lại với chương trình chống Takaichi vào ngày 03/01.

Sang ngày 06/01, Bộ Thương mại Trung Quốc bắt đầu gia tăng áp lực, tuyên bố siết chặt kiểm soát xuất cảng đối với các mặt hàng lưỡng dụng – vốn có thể được xử dụng cho mục đích dân sự và quân sự – sang Nhựt Bổn.

Bộ này nói rằng việc xuất cảng sang Nhựt Bổn bất kỳ mặt hàng lưỡng dụng nào có thể giúp tăng cường năng lực quân sự của người Nhựt, bất kể chúng được dùng cho mục đích quân sự hay dân sự, đều bị cấm. Tại một cuộc họp báo ngày 08/01, người phát ngôn của bộ cho biết “hàng hóa xử dụng cho mục đích dân sự sẽ không bị ảnh hưởng” bởi các biện pháp kiểm soát xuất cảng mới này và “các bên liên quan đến thương mại dân sự thông thường với Trung Quốc không cần phải lo lắng.”

Dù vậy, người phát ngôn không cho biết liệu các khoáng sản đất hiếm – vốn rất cần thiết trong sản xuất điện thoại thông minh, xe điện, và hàng loạt các sản phẩm công nghệ cao khác – có thuộc diện kiểm soát xuất cảng chặt chẽ hơn hay không.

Tuy nhiên, sau đó, người ta phát hiện ra rằng các sản phẩm đất hiếm dùng cho mục đích dân sự cũng bị ảnh hưởng khi chính quyền Trung Quốc từ chối chấp nhận đơn xin giấy phép xuất cảng của một số công ty hoặc trì hoãn việc xem xét các đơn này.

Chính quyền Tập đã yêu cầu Takaichi công khai rút lại phát ngôn về Đài Loan. Nhưng bất chấp các biện pháp trả đũa và chiến dịch tuyên truyền, Bắc Kinh đã không thể thay đổi lập trường cơ bản của chính quyền Takaichi về Đài Loan.

Thay vào đó, chính quyền Tập sẽ phải đối mặt với một nghịch lý: Chiến dịch chống Takaichi của họ đã giúp Thủ tướng Nhựt duy trì tỷ lệ ủng hộ cao.

Chính quyền của bà đã nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ của công chúng kể từ khi nhậm chức vào ngày 21/10. Trong một cuộc thăm dò dư luận do Nikkei Inc. và TV Tokyo thực hiện từ ngày 19 đến 21/12, nội các của bà đã nhận được sự tán thành từ 75% số người được hỏi.

Trung Quốc đã quyết định xử dụng con át chủ bài là xuất cảng đất hiếm giữa bối cảnh nước này ngày càng khó chịu với tình trạng quan hệ song phương hiện tại và muốn gây sức ép lên Takaichi.

Một khu mỏ khai thác đất hiếm ở Khu tự trị Nội Mông, Trung Quốc, vào ngày 16/07/2011. Trung Quốc hiện đang xử dụng vị thế thống trị về đất hiếm của mình như một con át chủ bài. © Kyodo

Về phần mình, Thủ tướng Nhựt Bổn

lại đang tập trung nhiều hơn vào chính trị trong nước. Cuối tuần qua, có thông tin cho rằng Takaichi đang đảo ngược lập trường thận trọng trước đó và cân nhắc giải tán Hạ viện vào cuối tháng này để tổ chức bầu cử sớm.

Hôm thứ Tư (ngày 13/01), bà chính thức thông báo với các lãnh đạo đảng LDP về ý định giải tán Hạ viện trước cuối tháng; nếu bà hiện thực hóa quyết định này, một cuộc tổng tuyển cử có thể sẽ diễn ra vào ngày 8 hoặc 15/02.

Trong lúc nội các của Takaichi đang nhận được tỷ lệ ủng hộ cao, ngày càng có nhiều kỳ vọng rằng một cuộc tổng tuyển cử sớm sẽ cho phép LDP giành lại một số ghế đã mất trong cuộc bầu cử Hạ viện trước đó, và qua đó củng cố cơ sở quyền lực của mình.

Thông tin về việc Takaichi cân nhắc tổ chức bầu cử hạ viện sớm đã gây bất ngờ cho nhiều người ở Nhựt Bổn. Nhưng nó cũng gây bất ngờ cho Trung Quốc, khi các hãng truyền thông lớn của nước này lập tức đưa tin, trích dẫn những báo cáo của truyền thông Nhựt Bổn.

Tiêu đề một bài báo Trung Quốc khẳng định rằng động thái của Takaichi là nhằm mục đích thoát khỏi rắc rối ngoại giao. Nó gợi ý rằng chính quyền Takaichi đang gặp khó khăn vì quan hệ với Bắc Kinh.

Tại Trung Quốc, mọi người đang cực kỳ quan tâm đến những diễn biến chính trị gần đây của Nhựt Bổn. Một số trí thức địa phương đã thảo luận về vấn đề này một cách khá ôn hòa trên mạng xã hội và nhiều phương tiện khác.

Một số ý kiến cho rằng Takaichi sẽ từ chức nếu kết quả bầu cử dẫn đến thất bại của LDP, trong khi những ý kiến khác dự đoán rằng đảng này sẽ giành được đa số ghế tại Hạ viện một cách dễ dàng.

LDP và đối tác liên minh của họ, Đảng Duy tân Nhựt Bổn (Nippon Ishin no Kai), hiện đang nắm giữ đa số sít sao tại Hạ viện, nhưng không có đa số tại Thượng viện.

Với cuộc tổng tuyển cử sớm đang đến gần, chính quyền Takaichi sẽ không thể dồn nhiều năng lượng vào việc hàn gắn quan hệ với Bắc Kinh. Điều này diễn ra bất chấp việc Trung Quốc chiếm khoảng 70% sản lượng đất hiếm toàn cầu. Quyết định siết chặt các hạn chế xuất cảng đối với những thứ đôi khi được gọi là “vitamin của ngành công nghiệp” có thể báo hiệu sự sụp đổ của các doanh nghiệp Nhựt Bổn.

Nhưng các hạn chế của Trung Quốc đối với việc xuất cảng đất hiếm sang Nhựt Bổn khó có thể trở thành vấn đề lớn trong giai đoạn vận động tranh cử. Các ứng viên từ phe cầm quyền và phe đối lập dự kiến sẽ tranh giành sự ủng hộ của cử tri bằng cách tranh luận về nhiều chủ đề khác.

Sanae Takaichi bắt tay Tập Cận Bình trước cuộc hội đàm tại Gyeongju, Nam Hàn, vào ngày 31/10/2025. Chỉ vài ngày sau, quan hệ giữa hai nhà lãnh đạo đã trở nên xấu đi. © Kyodo

Bày tỏ lo ngại về tình trạng hiện tại của quan hệ song phương, một giám đốc điều hành tại một công ty lớn của Nhựt Bổn phụ thuộc rất nhiều vào hoạt động kinh doanh với Trung Quốc cho biết: “Tôi không hiểu Thủ tướng Takaichi đang cố gắng làm gì khi giữ lập trường cứng rắn như vậy đối với Trung Quốc.”

Vì còn tập trung vào Mỹ, chính quyền Tập không phải lúc nào cũng ưu tiên ngoại giao với Nhựt Bổn. Kết quả là, hiểu biết của họ về Nhựt Bổn vẫn có phần thiếu sót.

Nói một cách đơn giản, đội ngũ của Tập tin rằng Takaichi yếu và cuối cùng sẽ phải khuất phục trước chiến thuật gây sức ép của Trung Quốc. Niềm tin này dựa trên kinh nghiệm trong quá khứ của Trung Quốc với Nhựt Bổn Ngoài ra, chính quyền Tập có lẽ cũng muốn dạy cho chính quyền Takaichi – và bản thân nữ thủ tướng – một bài học.

Nhưng Tập đã đi quá xa; áp lực không ngừng nghỉ của ông cuối cùng lại phản tác dụng. Bằng chứng nằm ở tỷ lệ ủng hộ cao đối với nội các Takaichi.

Sau khi được tiếp thêm động lực, Takaichi hiện đang chuẩn bị tổ chức một cuộc bầu cử sớm để củng cố quyền lực của mình, thản nhiên gạt bỏ quan hệ Trung-Nhựt sang một bên.

Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông đã nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.